دریانیوز// نوروز به عنوان یکی از کهنترین آیینهای فرهنگی ایرانیان، هر ساله فرصتی برای بازاندیشی در سنتها، ارزشها و شیوه زیست اجتماعی فراهم میآورد. این مناسبت که با آغاز بهار و دگرگونی طبیعت همراه است، همواره محل گفتگو درباره نسبت آن با آموزههای دینی و سبک زندگی اسلامی بوده است.
از همین رو، بررسی جایگاه نوروز در نگاه دین و تبیین ظرفیتها و آسیبهای آن، میتواند به برگزاری هرچه آگاهانهتر و معنویتر این آیین کمک کند.
در همین راستا، به منظور واکاوی ابعاد فقهی، فرهنگی و اجتماعی نوروز و نیز تبیین نقش آن در تقویت همبستگی و معنویت در جنوب کشور، گفتگویی تفصیلی با آیتالله محمد عبادیزاده نماینده ولی فقیه در استان هرمزگان و امام جمعه بندرعباس انجام شده است.
این مصاحبه با هدف روشنسازی دیدگاه اسلام درباره آیینهای ملی، بررسی چالشهای موجود و ارائه توصیههایی به خانوادهها و جوانان استان هرمزگان صورت گرفته تا مخاطبان با نگاهی عمیقتر و مسئولانهتر به استقبال سال نو بروند.
دریا : نگاه کلی اسلام به آیینهای ملی مانند نوروز چیست؟
در نگاه اسلام، سنتهای ملی و بومی ملتها به خودی خود نه تقدس ذاتی دارند و نه محکوم به طرد هستند؛ معیار اصلی، محتوای آنهاست. اگر آیینی موجب تقویت ارزشهای اخلاقی، تحکیم خانواده، گسترش عدالت و یاد خدا شود، میتواند مورد پذیرش قرار گیرد. اسلام دینی است که با فرهنگهای مختلف در تعامل بوده و آنها را پالایش کرده است. بنابراین نوروز نیز اگر در مسیر فضیلت، معنویت و همبستگی اجتماعی قرار گیرد، میتواند با روح تعالیم اسلامی سازگار باشد.
دریا : آیا در منابع اسلامی اشارهای مستقیم یا غیرمستقیم به نوروز شده است؟
در قرآن کریم نامی از نوروز به صورت مستقیم نیامده است، اما مفاهیمی مانند زنده شدن زمین پس از مرگ، دگرگونی فصلها و نشانههای قدرت الهی در طبیعت بارها مطرح شدهاند که با فلسفه بهار و نو شدن طبیعت هماهنگ است. در برخی روایات نیز اشاراتی به نوروز وجود دارد که درباره اعتبار سندی آنها دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است. آنچه اهمیت دارد، محتوای این نقلهاست که بر امید، تجدید حیات و شکرگزاری تأکید دارند.
دریا : برخی علما نوروز را تأیید و برخی نقد کردهاند؛ ریشه این اختلاف نظر چیست؟
اختلاف نظر بیشتر به خاستگاه تاریخی نوروز و احتمال آمیختگی آن با آیینهای پیش از اسلام بازمیگردد. گروهی از علما احتیاط کردهاند تا مبادا عناصر غیرتوحیدی یا خرافی وارد فرهنگ دینی شود. در مقابل، عالمانی نیز بر این باورند که اگر محتوای نوروز از انحرافات پاک شود و در خدمت ارزشهای اسلامی قرار گیرد، نه تنها اشکالی ندارد بلکه میتواند فرصت فرهنگی مثبتی باشد. در واقع اختلاف، بر سر اصلِ محتواست نه صرفِ نام نوروز.
دریا : تفاوت «سنت ملی» و «بدعت دینی» از منظر فقه اسلامی چیست؟
بدعت آن است که امری را به عنوان حکم یا عبادت شرعی به دین نسبت دهیم، در حالی که مستند معتبر ندارد. اما سنت ملی یک رسم اجتماعی است که مردم برای سامان دادن به زندگی جمعی خود برگزیدهاند. اگر نوروز به عنوان یک جشن فرهنگی برگزار شود و به دین نسبت داده نشود، عنوان بدعت بر آن صدق نمیکند. مشکل زمانی پدید میآید که سنتی فرهنگی به عنوان تکلیف شرعی معرفی شود.
دریا : آیا میتوان نوروز را با نیت صلهرحم و شکرگزاری، به یک مناسبت معنوی تبدیل کرد؟
قطعاً نیت در فرهنگ اسلامی جایگاه بنیادین دارد. اگر دید و بازدیدها با نیت صلهرحم، کمک به نیازمندان، رفع کدورتها و شکرگزاری از نعمتهای الهی انجام شود، همان عمل عرفی میتواند رنگ عبادت بگیرد. نوروز ظرفیت آن را دارد که به فرصتی برای آشتی دلها و تقویت ایمان تبدیل شود.
دریا : کدام بخشهای نوروز با تعالیم اسلامی همسو است؟
بخشهای فراوانی از نوروز با آموزههای اسلامی هماهنگ است؛ از جمله نظافت و آراستگی که در دین مورد تأکید است، تکریم بزرگترها، صلهرحم، هدیه دادن، رسیدگی به فقرا و ایجاد نشاط اجتماعی. اسلام به شادی حلال و تقویت روابط خانوادگی اهمیت میدهد و این عناصر در نوروز به شکل پررنگی دیده میشود.
دریا : چه آسیبهایی ممکن است در برگزاری نوروز وجود داشته باشد که نیاز به اصلاح دارد؟
آسیبهایی مانند اسراف، چشم و همچشمی، فشار اقتصادی بر خانوادهها، یا سرگرمیهای ناسالم میتواند روح این مناسبت را مخدوش کند. گاهی اصل دید و بازدید که باید ساده و صمیمی باشد، به رقابتهای پرهزینه تبدیل میشود. اصلاح این روند نیازمند بازگشت به سادگی و توجه به معنویت است.
درباره چهارشنبهسوری و برخی رسوم حاشیهای چه توصیهای دارید؟
هر رسمی اگر با خرافه، خطر جانی یا آسیب اجتماعی همراه باشد، از منظر عقل و شرع قابل دفاع نیست. شادی و نشاط مطلوب است، اما نه به قیمت ایجاد ناامنی یا خسارت. باید میان سنتهای بیخطر فرهنگی و رفتارهایی که موجب آسیب میشوند، تفاوت قائل شد.
دریا : چگونه میتوان شادی نوروز را در چارچوب اخلاق و شرع حفظ کرد؟
با رعایت حدود اخلاقی، پرهیز از گناه، حفظ حرمتها و توجه به معنویت میتوان شادی سالم را تجربه کرد. شادی در اسلام امری نکوهیده نیست؛ بلکه افراط و خروج از چارچوب اخلاقی است که مذموم شمرده میشود. ترکیب نشاط با یاد خدا، تعادل مطلوب را ایجاد میکند.
دریا : نقش خانواده در ترویج نوروزی سالم و معنوی چیست؟
خانواده مهمترین نهاد تربیتی است. اگر والدین به جای تأکید بر تجملات، بر ارزشهایی چون محبت، بخشش و کمک به دیگران تمرکز کنند، نسل جدید نیز همان مسیر را میآموزد. نوروز میتواند کلاس عملی اخلاق در محیط خانه باشد.
دریا : با توجه به بافت فرهنگی و مذهبی مردم هرمزگان، نوروز چه جایگاهی در این استان دارد؟
در هرمزگان نوروز علاوه بر جنبه ملی، با آداب بومی و دریایی آمیخته است. مردم این استان عموماً کوشیدهاند سنتهای محلی خود را در کنار باورهای مذهبی حفظ کنند. همین پیوند میان فرهنگ بومی و دیانت سبب شده که نوروز در این منطقه جلوهای همراه با احترام به ارزشهای دینی داشته باشد.
دریا : آیا میتوان از ظرفیت نوروز برای تقویت همبستگی اجتماعی در بندرعباس استفاده کرد؟
بیتردید نوروز فرصت کمنظیری برای تقویت همدلی اجتماعی است. در شهری مانند بندرعباس که تنوع فرهنگی و قومی وجود دارد، این ایام میتواند زمینهای برای نزدیکی دلها، اجرای طرحهای خیریه و تقویت مشارکت اجتماعی باشد. حضور فعال مساجد و گروههای مردمی در کمک به نیازمندان، جلوهای عملی از این همبستگی خواهد بود.
دریا : توصیه شما به جوانان هرمزگانی در ایام نوروز چیست؟
جوانان میتوانند نوروز را فرصتی برای بازنگری در اهداف زندگی خود بدانند. آغاز سال جدید بهترین زمان برای ترک عادات ناپسند، برنامهریزی علمی و معنوی و تقویت ارتباط با خانواده است. نشاط جوانی اگر با مسئولیتپذیری همراه شود، سرمایهای بزرگ برای جامعه خواهد بود.
دریا : مساجد و نهادهای دینی در ایام نوروز چه برنامههایی میتوانند داشته باشند؟
برگزاری محافل قرآنی، جلسات اخلاق، مشاوره خانوادگی و برنامههای کمک مؤمنانه از جمله اقداماتی است که میتواند پیوند نوروز و معنویت را تقویت کند. مساجد میتوانند پایگاه امید و همدلی در آغاز سال باشند.
دریا : آیا نوروز میتواند فرصتی برای بازنگری اخلاقی و معنوی در زندگی باشد؟
بله، همانگونه که طبیعت در بهار دگرگون میشود، انسان نیز میتواند با توبه و اصلاح رفتار، تحولی درونی را تجربه کند. نوروز تنها تغییر تقویم نیست؛ میتواند نقطه عطفی برای آغاز مسیری بهتر باشد.
دریا : چه نسبتی میان تحول طبیعت در بهار و تحول درونی انسان از نگاه اسلام وجود دارد؟
قرآن زنده شدن زمین پس از مرگ را نشانهای از قدرت خداوند و یادآور رستاخیز معرفی میکند. این تصویر میتواند الهامبخش باشد تا انسان نیز دل مرده خود را با ایمان و عمل صالح زنده کند. بهار طبیعت تمثیلی از بهار دل انسان است.
دریا : در شرایط اقتصادی امروز، چگونه میتوان از تجملگرایی در نوروز پرهیز کرد؟
با بازگشت به فلسفه اصلی نوروز که محبت و دیدار است، نه نمایش داراییها. سادهزیستی، هدیههای نمادین و پرهیز از هزینههای غیرضروری میتواند فشار اقتصادی را کاهش دهد. فرهنگسازی در این زمینه بسیار ضروری است.
دریا : پیام نوروزی شما به خانوادههایی که با مشکلات معیشتی روبهرو هستند چیست؟
پیام امید و همدلی است. جامعه اسلامی وظیفه دارد در کنار خانوادههای نیازمند باشد و نوروز را به فرصتی برای گسترش کمکهای مؤمنانه تبدیل کند. هیچ خانوادهای نباید در این ایام احساس تنهایی کند.
دریا : اگر بخواهید نوروز را در یک جمله از نگاه اسلام تعریف کنید، چه میگویید؟
نوروز فرصتی برای نو شدن دلها در پرتو یاد خدا و تحکیم پیوندهای انسانی است.
دریا : مهمترین توصیه شما برای اینکه نوروز به فرصتی برای تقرب الهی تبدیل شود چیست؟
اصلاح نیت و آغاز سال با دعا، استغفار و تصمیمی جدی برای خدمت به دیگران. اگر نیت الهی باشد، همان دید و بازدیدهای ساده نیز میتواند ارزش عبادی پیدا کند.
دریا : آیا میتوان نوروز را فرصتی برای گفتوگوی بین نسلها درباره هویت ایرانی–اسلامی دانست؟
بله، نوروز مجالی مناسب برای انتقال تجربهها و ارزشها از نسلهای پیشین به جوانان است. در این گفتگوها میتوان پیوند میان فرهنگ ایرانی و ایمان اسلامی را تبیین کرد و هویتی متوازن و ریشهدار را به نسل آینده سپرد.
ثبت دیدگاه