«شیرِ زندگی» به هرمزگان رسید

دریانیوز // راه‌اندازی بانک شیر مادر در بیمارستان شریعتی بندرعباس، یکی از اقدامات مهم حوزه سلامت مادر و کودک در هرمزگان است؛ اقدامی که می‌تواند دسترسی نوزادان نارس، کم‌وزن و بستری در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان به شیر مادر اهدایی را تسهیل کند و خانواده‌ها را از تحمل بخشی از هزینه‌ها و دشواری‌های تأمین شیر از خارج استان بی‌نیاز سازد.
در کنار این دستاورد درمانی، فرهنگ اهدای شیر مادر نیز می‌تواند به یکی از جلوه‌های زیبای همدلی اجتماعی در هرمزگان تبدیل شود؛ جایی که یک مادر با مازاد شیر خود می‌تواند به تغذیه و درمان نوزادی کمک کند که شاید روزهای سختی را در بخش مراقبت‌های ویژه پشت سر می‌گذارد. در گفتگو با دکتر آرش رحیمی معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان به بررسی اهمیت و مزایای راه اندازی این بانک شیرمادر پرداختیم.

دریا: آقای دکتر چند هفته است که بانک شیر مادر در بیمارستان شریعتی بندرعباس راه‌اندازی شده است. این اتفاق چه اهمیتی برای مادران و نوزادان استان هرمزگان دارد؟

راه‌اندازی بانک شیر مادر در هرمزگان را باید یک اتفاق مهم در مسیر ارتقای سلامت مادر و کودک استان بدانیم. اهمیت این اقدام را می‌توان از چند زاویه بررسی کرد.نخستین و مهم‌ترین موضوع، کمک به نوزادان نارس و بیمار است؛ به‌ویژه نوزادانی که به هر دلیل مادرشان در مقطعی قادر به تأمین شیر مورد نیاز آنها نیست. برای این گروه از نوزادان، شیر مادر از نظر تغذیه‌ای و ایمنی اهمیت بسیار بالایی دارد و شیر مادر اهدایی می‌تواند در شرایطی که شیر مادر خود نوزاد در دسترس نیست، یک گزینه ارزشمند باشد.نوزاد نارس، به دلیل ناتمام بودن روند تکامل بسیاری از اندام‌های بدن، آسیب‌پذیری بیشتری دارد. دستگاه گوارش و سیستم ایمنی این نوزادان نیز شرایط خاصی دارد و به همین دلیل نوع تغذیه آنها اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.دومین موضوع، کاهش برخی عوارض مهم نوزادان نارس است. شواهد پزشکی نشان می‌دهد تغذیه با شیر مادر، از جمله شیر مادر اهدایی در مواردی که شیر مادر خود نوزاد در دسترس نیست، می‌تواند خطر برخی عوارض جدی مانند انتروکولیت نکروزان را در نوزادان بسیار نارس کاهش دهد.موضوع دیگر، حمایت از مادرانی است که به دلایل پزشکی یا شرایط خاص، موقتاً یا به‌طور دائم امکان شیردهی به نوزاد خود را ندارند. در چنین شرایطی وجود یک بانک شیر استاندارد، به تیم درمان امکان می‌دهد در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی، از شیر اهدایی استفاده کند.از سوی دیگر، این بانک یک گام در جهت عدالت سلامت است. هرمزگان استانی پهناور است و دسترسی همه خانواده‌ها به خدمات تخصصی همیشه آسان نیست. اینکه چنین خدمتی در داخل استان ایجاد شده، به معنای نزدیک‌تر شدن یک خدمت تخصصی به خانواده‌های هرمزگانی است.

دریا: پیش از راه‌اندازی این بانک، خانواده‌هایی که نوزاد نارس یا بیمار داشتند و مادر امکان تأمین شیر کافی را نداشت، با چه مشکلاتی مواجه بودند؟ آیا گاهی مجبور بودند برای تأمین شیر به استان‌های دیگر مراجعه کنند؟
یکی از مشکلات مهم، نبود دسترسی محلی به چنین خدمتی بود. خانواده‌ای که نوزاد نارس و بستری در بخش مراقبت‌های ویژه دارد، طبیعتاً با اضطراب و نگرانی زیادی مواجه است. اگر در همان زمان برای تأمین شیر مورد نیاز نوزاد، نیاز به مراجعه به خارج از استان باشد، فشار مضاعفی به خانواده وارد می‌شود.سفر به استان‌های دیگر یعنی هزینه رفت‌وآمد، اقامت، تغذیه و زمان. علاوه بر آن، خانواده باید دغدغه جابه‌جایی شیر و حفظ شرایط مناسب نگهداری آن را نیز داشته باشد.بنابراین راه‌اندازی بانک شیر در بندرعباس فقط ایجاد یک واحد جدید در بیمارستان نیست؛ بلکه بخشی از یک مشکل واقعی خانواده‌ها را حل می‌کند.ما ترجیح می‌دهیم خانواده‌ای که نوزادش در NICU بستری است، به جای اینکه درگیر سفرهای طولانی و پرهزینه شود، بتواند خدمات مورد نیاز را در استان خودش دریافت کند.این موضوع به‌خصوص در مورد نوزادان نارس اهمیت دارد، زیرا وضعیت آنها ممکن است بسیار حساس باشد و جابه‌جایی غیرضروری می‌تواند برای خانواده و حتی روند مراقبت از نوزاد دشوار باشد.به بیان ساده، وجود بانک شیر مادر در بندرعباس یعنی خانواده هرمزگانی برای دریافت این خدمت تخصصی، تا حد امکان در داخل استان خود حمایت می‌شود.

دریا: بانک شیر مادر دقیقاً برای چه گروهی از نوزادان می‌تواند اهمیت حیاتی داشته باشد؟
مخاطب اصلی بانک شیر، نوزادانی هستند که از نظر پزشکی نیاز بیشتری به شیر مادر دارند و شیر مادر خودشان به اندازه کافی یا به هر دلیل در دسترس نیست.در رأس این گروه، نوزادان بسیار نارس و کم‌وزن قرار دارند. همچنین نوزادانی که در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان بستری هستند و شرایط پزشکی خاصی دارند، ممکن است از شیر اهدایی بهره‌مند شوند.نکته مهم این است که تصمیم درباره استفاده از شیر اهدایی، یک تصمیم پزشکی است و توسط تیم درمان و بر اساس وضعیت نوزاد انجام می‌شود. بانک شیر قرار نیست جایگزین شیردهی مادر به نوزاد خودش باشد؛ برعکس، سیاست اصلی ما همیشه حمایت از شیردهی مادر و استفاده از شیر خود مادر برای نوزاد است.شیر اهدایی زمانی اهمیت پیدا می‌کند که این امکان به هر دلیل وجود نداشته باشد و نوزاد، به تشخیص تیم پزشکی، نیازمند دریافت شیر انسانی باشد.نوزادان نارس از نظر دستگاه گوارش و سیستم ایمنی بسیار حساس هستند. به همین دلیل، تغذیه مناسب در آنها صرفاً مسئله تأمین کالری نیست؛ بلکه بخشی از فرآیند درمان و مراقبت محسوب می‌شود.

دریا: شیر مادر اهدایی چه تفاوتی با شیرخشک دارد و چرا برای برخی نوزادان نارس اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؟
شیر مادر یک ماده غذایی منحصر به فرد است که علاوه بر مواد مغذی، حاوی مجموعه‌ای از ترکیبات زیستی، عوامل ایمنی و فاکتورهای مؤثر بر تکامل دستگاه گوارش است.شیرخشک نیز یک محصول غذایی است که برای تأمین نیازهای تغذیه‌ای نوزاد تولید می‌شود، اما نمی‌توان انتظار داشت تمام ویژگی‌های زیستی شیر مادر را بازسازی کند.در نوزادان بسیار نارس، این تفاوت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند تغذیه با شیر انسانی می‌تواند با کاهش برخی عوارض مهم نوزادان نارس، به‌ویژه مشکلات گوارشی، همراه باشد.شیر مادر همچنین به تکامل دستگاه گوارش و سیستم ایمنی کمک می‌کند و در کنار سایر مراقبت‌های پزشکی، نقش مهمی در رشد نوزاد دارد.البته باید تأکید کنم که شیر اهدایی نیز پس از دریافت، تحت فرآیندهای کنترل سلامت و پاستوریزاسیون قرار می‌گیرد و سپس در شرایط استاندارد نگهداری می‌شود. بنابراین آنچه به نوزاد می‌رسد، شیر اهداییِ کنترل‌شده و آماده مصرف پزشکی است، نه شیری که بدون بررسی و فرآوری از فرد دیگری دریافت شده باشد.

دریا: آیا راه‌اندازی بانک شیر می‌تواند در کاهش عوارض نوزادان نارس و مدت بستری آنها نیز مؤثر باشد؟
هدف اصلی ما از ایجاد بانک شیر، تأمین تغذیه ایمن و مناسب برای نوزادانی است که به آن نیاز دارند و در نهایت، انتظار داریم این اقدام در کنار سایر مراقبت‌های استاندارد، به بهبود پیامدهای درمانی کمک کند.در نوزادان بسیار نارس، عوارضی مانند عفونت و بیماری‌های جدی گوارشی می‌تواند روند درمان را پیچیده کند. تغذیه با شیر انسانی، در شرایط مناسب، می‌تواند خطر برخی از این عوارض را کاهش دهد.وقتی عوارض کمتر شود، طبیعتاً روند درمان نیز می‌تواند بهتر پیش برود و در برخی موارد مدت بستری کاهش پیدا کند. اما اینکه برای همه نوزادان یک عدد مشخص برای کاهش مدت بستری تعیین کنیم، از نظر علمی درست نیست؛ زیرا طول بستری به عوامل بسیار متعددی مانند سن بارداری، وزن هنگام تولد، وضعیت تنفسی، عفونت، مشکلات همراه و پاسخ نوزاد به درمان بستگی دارد.بنابراین بانک شیر را باید یکی از اجزای زنجیره مراقبت از نوزاد نارس دانست، نه تنها عامل تعیین‌کننده مدت بستری.

دریا: آیا این طرح علاوه بر مزایای پزشکی، از نظر اقتصادی هم به خانواده‌ها و نظام سلامت کمک می‌کند؟
قطعاً یکی از آثار مهم این طرح، کاهش بخشی از هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم خانواده‌هاست.وقتی یک خدمت تخصصی در داخل استان ارائه می‌شود، خانواده دیگر برای دریافت آن مجبور به رفت‌وآمدهای طولانی نیست. کاهش هزینه سفر، اقامت و سایر مخارج جانبی برای خانواده‌ای که همزمان درگیر درمان نوزاد است، اهمیت زیادی دارد.از منظر نظام سلامت نیز پیشگیری از عوارض نوزادان نارس اهمیت اقتصادی دارد. هر عارضه‌ای که در جریان بستری ایجاد شود، ممکن است نیاز به درمان‌های بیشتر، دارو، آزمایش و مراقبت طولانی‌تر داشته باشد.بنابراین هر اقدامی که در کنار درمان استاندارد بتواند از عوارض قابل پیشگیری بکاهد، در بلندمدت می‌تواند به استفاده بهینه‌تر از منابع سلامت کمک کند.اما باز هم تأکید می‌کنم هدف اصلی بانک شیر، اقتصادی نیست؛ هدف اصلی، حفظ و ارتقای سلامت نوزادان است. آثار اقتصادی، پیامد مثبت این اقدام محسوب می‌شود.

دریا: روند اهدای شیر مادر چگونه است؟ چه مادرانی می‌توانند شیر خود را اهدا کنند؟
هر مادری که شیر مازاد دارد، لزوماً به صورت خودکار اهداکننده بانک شیر محسوب نمی‌شود. برای حفظ سلامت نوزادان گیرنده، مادر باید ابتدا توسط تیم مربوطه غربالگری شود.سلامت عمومی مادر، سابقه بیماری‌های عفونی، داروهای مصرفی و سایر عوامل مؤثر در ایمنی شیر بررسی می‌شود. آزمایش‌های لازم نیز طبق پروتکل‌های بانک شیر انجام می‌گیرد.پس از تأیید صلاحیت، نحوه دوشیدن، جمع‌آوری، نگهداری و انتقال شیر به مادر آموزش داده می‌شود.این موضوع بسیار مهم است؛ زیرا سلامت شیر فقط به خود شیر مربوط نیست. نحوه دوشیدن، ظروف مورد استفاده، شرایط نگهداری و انتقال نیز همگی بخشی از زنجیره ایمنی هستند.از مادران می‌خواهیم بدون هماهنگی با بانک شیر، شیر خود را به افراد یا مراکز دیگر تحویل ندهند. اهدای شیر باید از مسیر رسمی و تحت نظارت انجام شود تا سلامت مادر و نوزاد گیرنده تضمین شود.

دریا: برای اطمینان از سلامت شیر اهدایی چه آزمایش‌ها و مراحلی انجام می‌شود؟
بانک شیر بر پایه یک زنجیره کنترل کیفیت فعالیت می‌کند. ابتدا خود اهداکننده غربالگری می‌شود و پس از تأیید، شیر دریافت‌شده نیز از نظر کیفیت و آلودگی مورد بررسی قرار می‌گیرد.شیر پس از دریافت، طبق پروتکل‌های تعیین‌شده فرآوری و پاستوریزه می‌شود. در بانک‌های شیر، روش استاندارد پاستوریزاسیون هولدر معمولاً بر مبنای حرارت‌دهی کنترل‌شده در دمای حدود 5/۶۲ درجه سانتی‌گراد به مدت ۳۰ دقیقه است.پس از آن نیز کنترل‌های لازم انجام می‌شود و شیر در شرایط مناسب و با رعایت زنجیره سرد نگهداری می‌شود.بنابراین شیر اهدایی مستقیماً از مادر به نوزاد منتقل نمی‌شود. یک مسیر مشخص از غربالگری مادر تا دریافت، آزمایش، فرآوری، نگهداری و تحویل به بخش درمان وجود دارد.این فرآیند برای آن طراحی شده که ضمن حفظ هرچه بیشتر ارزش تغذیه‌ای شیر، خطر انتقال عوامل بیماری‌زا به حداقل برسد.

دریا: یکی از دغدغه‌های مادران، ایمنی شیر اهدایی است. چه پیامی برای مادرانی دارید که از احتمال آلودگی شیر نگران هستند؟
این نگرانی کاملاً قابل درک است و اتفاقاً وظیفه بانک شیر این است که به چنین نگرانی‌هایی پاسخ علمی بدهد.مادر اهداکننده ابتدا غربالگری می‌شود. شیر نیز پس از دریافت، مراحل کنترل کیفیت را طی می‌کند. فرآوری و پاستوریزاسیون استاندارد، کنترل‌های آزمایشگاهی و رعایت زنجیره سرد، مجموعه‌ای از لایه‌های حفاظتی هستند که برای ایمنی شیر در نظر گرفته شده‌اند.بنابراین خانواده‌ها باید بدانند که شیر اهدایی بانک شیر با شیرهایی که ممکن است به صورت غیررسمی بین افراد جابه‌جا شود، کاملاً متفاوت است.ما از مردم می‌خواهیم به مسیر رسمی اعتماد کنند و اگر مادر یا خانواده‌ای درباره اهدای شیر یا دریافت شیر سؤال دارد، از کارشناسان بانک شیر راهنمایی بگیرد.

دریا: آیا مردم و به‌ویژه مادران هرمزگانی با فرهنگ اهدای شیر مادر آشنایی کافی دارند یا به اطلاع‌رسانی بیشتری نیاز داریم؟
قطعاً به اطلاع‌رسانی بیشتری نیاز داریم. راه‌اندازی بانک شیر، تنها با فراهم کردن تجهیزات و فضای فیزیکی به موفقیت کامل نمی‌رسد. این طرح به مشارکت جامعه نیاز دارد.مهم‌ترین سرمایه بانک شیر، مادرانی هستند که شیر مازاد دارند و با آگاهی و رضایت خود تصمیم می‌گیرند بخشی از آن را اهدا کنند.باید برای مردم توضیح دهیم که اهدای شیر یک فرآیند کاملاً سازمان‌یافته و تحت نظارت است. باید درباره فواید شیر مادر، ضرورت تغذیه نوزادان نارس و نحوه فعالیت بانک شیر اطلاع‌رسانی کنیم.در کنار اطلاع‌رسانی علمی، فرهنگ همدلی نیز اهمیت دارد. در فرهنگ ایرانی و به‌خصوص فرهنگ اجتماعی هرمزگان، کمک به دیگران جایگاه ارزشمندی دارد. می‌توان این ظرفیت را در مسیر سلامت نوزادان به کار گرفت.پیام ما این است: اگر مادری شیر مازاد دارد و شرایط لازم برای اهدای شیر را داراست، بخشی از این شیر می‌تواند به نوزادی برسد که خودش به هر دلیل امکان دریافت شیر مادرش را ندارد.

دریا: اگر بخواهید مشکلات خانواده‌های دارای نوزادان نارس را پیش از راه‌اندازی بانک شیر در چند جمله برای مردم بیان کنید، مهم‌ترین آنها چه بود؟
مهم‌ترین مشکل، نبود دسترسی نزدیک و سازمان‌یافته به شیر اهدایی بود.خانواده‌ای را تصور کنید که نوزادش در بخش مراقبت‌های ویژه بستری است و مادر به هر دلیل نمی‌تواند شیر کافی تأمین کند. این خانواده علاوه بر نگرانی درباره سلامت نوزاد، باید به فکر تهیه شیر نیز باشد.اگر برای تأمین شیر مجبور به سفر خارج از استان باشد، هزینه و استرس سفر، اقامت و جابه‌جایی به مشکلاتش اضافه می‌شود.امروز با راه‌اندازی بانک شیر مادر در بندرعباس، یک خدمت تخصصی در داخل استان ایجاد شده است. این اتفاق به معنای آن است که خانواده‌های هرمزگانی می‌توانند از ظرفیت ایجادشده در استان خود بهره‌مند شوند و از بسیاری از دشواری‌های گذشته فاصله بگیرند.این همان نقطه‌ای است که یک پروژه درمانی به یک خدمت اجتماعی تبدیل می‌شود.

دریا: از نگاه شما، بانک شیر مادر را باید صرفاً یک پروژه درمانی دانست یا یک اقدام مهم در حوزه حمایت اجتماعی از مادر و کودک؟
بانک شیر مادر در اصل یک خدمت تخصصی درمانی است، اما آثار آن بسیار فراتر از حوزه درمان است.ما سه سطح داریم. در سطح اول، هدف پزشکی است؛ یعنی کمک به تأمین تغذیه مناسب نوزادانی که نیازمند شیر انسانی هستند.در سطح دوم، حمایت از خانواده قرار دارد. وقتی خانواده برای تأمین این خدمت مجبور به سفر نباشد، بخشی از فشار مالی و روانی آن کاهش پیدا می‌کند.در سطح سوم، موضوع مشارکت اجتماعی مطرح است. مادری که شیر مازاد خود را از طریق مسیر رسمی اهدا می‌کند، در واقع در سلامت یک نوزاد دیگر مشارکت می‌کند.این نگاه بسیار ارزشمند است. بانک شیر می‌تواند نمادی از این باشد که سلامت فقط وظیفه بیمارستان و پزشک نیست؛ جامعه نیز می‌تواند در سلامت اعضای خود نقش داشته باشد.

دریا: آیا فرهنگ اهدای شیر می‌تواند به یک جریان اجتماعی در هرمزگان تبدیل شود؟
بله، و ما امیدواریم چنین اتفاقی بیفتد. برای موفقیت بانک شیر، نیازمند همکاری مادران، خانواده‌ها، رسانه‌ها، فعالان اجتماعی، کارکنان حوزه سلامت و همه کسانی هستیم که می‌توانند پیام این طرح را به جامعه منتقل کنند.
هرمزگانی بودن فقط به یک جغرافیا محدود نمی‌شود؛ فرهنگ هرمزگان، فرهنگ همدلی و کمک به یکدیگر است. امروز می‌توانیم همین روحیه را در حوزه سلامت نوزادان به کار بگیریم.البته باید مراقب باشیم که اهدای شیر به یک اقدام احساسی و خارج از چارچوب پزشکی تبدیل نشود. مشارکت اجتماعی باید در مسیر رسمی بانک شیر و با رعایت همه استانداردهای پزشکی انجام شود.هدف ما این است که «فرهنگ اهدای شیر» در کنار «فرهنگ شیردهی» توسعه پیدا کند.

دریا: برای مادرانی که نگران هستند شاید مقدار شیرشان کم باشد، چه پیامی دارید؟ آیا مقدار اندک شیر هم می‌تواند مفید باشد؟
مادران نباید تصور کنند تنها در صورتی می‌توانند کمک کنند که مقدار بسیار زیادی شیر داشته باشند. هر میزان اهدای شیر که طبق شرایط بانک شیر پذیرفته شود، می‌تواند در مجموع به تأمین شیر مورد نیاز نوزادان کمک کند.اما مهم‌تر از مقدار، رعایت شرایط پزشکی و دستورالعمل‌های بانک شیر است.از طرف دیگر، تأکید می‌کنم که مادر در درجه اول باید نیازهای نوزاد خودش را تأمین کند. اگر پس از تأمین نیاز نوزاد خود، شیر مازاد دارد و از نظر پزشکی شرایط اهدای شیر را داراست، می‌تواند برای این کار اقدام کند.پس پیام ما این نیست که مادر از نیاز نوزاد خودش کم کند؛ پیام ما این است که شیر مازاد، در صورت تأیید شرایط، می‌تواند یک هدیه ارزشمند برای نوزاد دیگری باشد.

دریا: و در پایان، خطاب به مادران هرمزگانی که امکان اهدای شیر خود را دارند، چه می‌گویید؟
از همه مادرانی که شیر مازاد دارند و شرایط لازم برای اهدای شیر را دارا هستند، صمیمانه دعوت می‌کنم با بانک شیر مادر بیمارستان شریعتی بندرعباس تماس بگیرند و درباره شرایط اهدای شیر اطلاعات دریافت کنند.گاهی چیزی که برای یک مادر، تنها بخشی از شیر مازاد اوست، برای یک نوزاد نارس می‌تواند بخشی از مسیر درمان و مراقبت باشد.مهم است که بدانیم نوزادان نارس، کوچک‌ترین بیماران ما هستند؛ بیمارانی که شاید حتی توان مکیدن شیر را نداشته باشند و برای ادامه مسیر زندگی به مراقبت‌های تخصصی نیاز دارند.راه‌اندازی بانک شیر مادر در هرمزگان، فرصتی است تا خانواده‌های این نوزادان بدانند در استان خودشان تنها نیستند.از مادران می‌خواهم اگر شرایط لازم را دارند، درباره اهدای شیر فکر کنند و از کارشناسان بانک شیر راهنمایی بگیرند. شاید چند وعده شیر شما، بخشی از امید یک خانواده باشد. شماره تماس بانک شیر مادر بیمارستان شریعتی بندرعباس: ۰۷۶۳۱۳۸۴۸۴۱ بانک شیر مادر، فقط یک اتاق و چند دستگاه نیست؛ حلقه‌ای است میان مادرانی که می‌توانند ببخشند و نوزادانی که نیاز دارند دریافت کنند.امیدواریم با همراهی مردم، رسانه‌ها و جامعه پزشکی، این خدمت در هرمزگان بیش از پیش شناخته شود و هیچ خانواده‌ای برای دسترسی به یک خدمت ضروری، ناچار به تحمل سفرهای طولانی خارج از استان نباشد.

دریا: آقای دکتر، از وقتی که در اختیار روزنامه دریا قرار دادید سپاسگزاریم.
من هم از روزنامه دریا تشکر می‌کنم که به موضوع سلامت مادر و کودک توجه دارد. اطلاع‌رسانی درست، بخش مهمی از موفقیت چنین طرح‌هایی است. امیدواریم رسانه‌ها در معرفی بانک شیر و افزایش مشارکت مادران نقش مؤثری داشته باشند.