دریانیوز// صف‌های طولانی بنزین در بندرعباس همچنان ادامه دارد؛ از شهروندانی که برای سوخت‌گیری با کارت شخصی ساعت‌ها معطل می‌شوند تا مسافرانی که تهیه چند لیتر بنزین به یکی از دغدغه‌های سفرشان تبدیل شده است.
آیا با مدیریت متفاوت کارت‌های سوخت آزاد و نظارت مؤثرتر بر مسیرهای قاچاق سوخت می‌توان به این انتظار فرساینده پایان داد؟ بندرعباس شهری که نبض زندگی در آن با رفت‌وآمد خودروها، فعالیت‌های تجاری و تردد مسافران گره خورده است این روزها با یکی از مشکلات تکراری و کلافه‌کننده شهروندان دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ صف‌های طولانی بنزین. صف‌هایی که گاهی از محدوده جایگاه‌ها فراتر می‌روند مسیر عبور خودروها را تحت تأثیر قرار می‌دهند و رانندگانی را که برای انجام کارهای روزانه خود برنامه‌ریزی کرده‌اند، ساعت‌ها در انتظار نگه می‌دارند. برای بسیاری از شهروندان، مراجعه به جایگاه سوخت دیگر یک توقف کوتاه در مسیر رفت‌وآمد روزانه نیست، به برنامه‌ای زمان‌بر تبدیل شده که باید برای آن وقت جداگانه‌ای در نظر گرفت. برخی رانندگان ناچارند پیش از شروع کار روزانه یا پس از پایان ساعت کاری زمانی را به انتظار در صف اختصاص دهند.
عده‌ای نیز با مشاهده صف‌های طولانی از سوخت‌گیری منصرف می‌شوند و آن را به زمانی دیگر موکول می‌کنند تصمیمی که البته همیشه امکان‌پذیر نیست. مسئله زمانی پیچیده‌تر می‌شود که بدانیم طولانی شدن صف‌ها فقط به افرادی محدود نیست که کارت سوخت شخصی ندارند یا سهمیه آن‌ها به پایان رسیده است. در شرایطی که انتظار می‌رود دارندگان کارت سوخت شخصی بتوانند با سهولت بیشتری بنزین مورد نیاز خود را دریافت کنند این گروه نیز با صف‌های طولانی مواجه‌اند. به این ترتیب پرسش اصلی دیگر فقط چگونگی دسترسی به کارت آزاد جایگاه نیست بلکه باید دید چه عواملی باعث شده است فرایند سوخت‌گیری برای بخش قابل توجهی از مراجعه‌کنندگان تا این اندازه زمان‌بر شود. روزنامه دریا در ادامه سلسله گزارش‌های خود درباره وضعیت صف‌های بنزین در بندرعباس، این بار به بررسی راهکاری می‌پردازد که می‌تواند با تغییر در نحوه توزیع و دسترسی به کارت‌های سوخت آزاد زمینه کاهش ازدحام در جایگاه‌ها را فراهم کند. راهکاری که اجرای آن نیازمند بررسی کارشناسی، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و توجه به الگوی واقعی مصرف سوخت در شهر است.
وقتی کارت شخصی هم گره‌گشا نیست
در حالت معمول کارت سوخت شخصی باید امکان دسترسی آسان‌تر به سهمیه سوخت را برای صاحب خودرو فراهم کند. با این حال طولانی شدن صف‌ها در جایگاه‌های بندرعباس نشان می‌دهد که صرف داشتن کارت شخصی لزوماً به معنای سوخت‌گیری سریع و بدون معطلی نیست. راننده‌ای که برای رفتن به محل کار، رساندن فرزندش به مدرسه، مراجعه به مراکز درمانی یا انجام امور اداری از خانه خارج شده است نمی‌تواند همیشه زمان نامشخصی را برای بنزین زدن در نظر بگیرد. در بسیاری از موارد برنامه روزانه افراد بر اساس فاصله میان مقصدها و زمان مورد نیاز برای رسیدن به آن‌ها تنظیم می‌شود. توقف طولانی در جایگاه سوخت این نظم را بر هم می‌زند و ممکن است انجام چند کار ضروری را به تأخیر بیندازد. برای رانندگان تاکسی خودروهای فعال در حوزه حمل‌ونقل و افرادی که وسیله نقلیه ابزار اصلی کسب درآمد آن‌هاست این مشکل ابعاد اقتصادی نیز پیدا می‌کند.
زمانی که راننده به‌جای جابه‌جایی مسافر یا انجام مأموریت کاری مدت زیادی را در صف بنزین سپری می‌کند بخشی از زمان مفید فعالیت خود را از دست می‌دهد. این اتلاف وقت در طول روزهای متوالی می‌تواند بر درآمد و کیفیت خدمات‌رسانی او تأثیر بگذارد. از سوی دیگر همه شهروندان امکان انتخاب ساعت خلوت‌تر برای مراجعه به جایگاه را ندارند. برخی به دلیل ساعات کاری مشخص، برخی به علت ضرورت سفر و عده‌ای نیز به دلیل محدودیت‌های خانوادگی ناچارند در همان زمان‌هایی برای سوخت‌گیری مراجعه کنند که دیگران نیز در جایگاه حضور دارند. در چنین شرایطی، توصیه به شهروندان برای صبوری بیشتر یا تغییر ساعت مراجعه به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخ مناسبی برای این مسئله باشد. وقتی یک مشکل به تجربه‌ای تکراری برای تعداد زیادی از مردم تبدیل می‌شود لازم است علاوه بر رفتار مراجعه‌کنندگان، شیوه مدیریت منابع و نحوه ارائه خدمات نیز مورد بررسی قرار گیرد.
مسافران هم از صف‌ها در امان نیستند
بندرعباس تنها محل زندگی شهروندان این شهر نیست؛ مرکز مهمی برای فعالیت‌های اقتصادی، تجاری، اداری و خدماتی استان هرمزگان نیز به شمار می‌رود. روزانه افرادی از شهرها و مناطق مختلف برای انجام امور کاری، درمانی، اداری و تجاری به این شهر سفر می‌کنند. در کنار آن‌ها مسافرانی نیز برای ادامه مسیر خود به سوخت نیاز دارند. برای این افراد صف بنزین می‌تواند به مشکلی پیش‌بینی‌نشده تبدیل شود. مسافری که با محاسبه زمان سفر، هزینه رفت‌وآمد و میزان سوخت خودرو راهی بندرعباس شده است معمولاً انتظار ندارد بخش قابل توجهی از زمان حضورش در شهر به انتظار در جایگاه سوخت اختصاص پیدا کند. از نگاه شهروندان، پرسش ساده‌ای مطرح می‌شود: چرا تهیه بنزین که باید بخشی عادی از زندگی روزمره باشد به دغدغه‌ای زمان‌بر تبدیل شده است؟.
یکی از موضوعاتی که در بررسی وضعیت صف‌های بنزین بندرعباس مطرح می‌شود نحوه دسترسی به کارت سوخت آزاد در جایگاه‌هاست. بر اساس تجربه‌ای که در ماه‌های گذشته از سوی شهروندان مطرح شده در برخی روزهای ابتدایی ماه کارت‌های آزاد جایگاه‌ها جمع‌آوری می‌شدند و دارندگان کارت سوخت شخصی می‌توانستند با سهولت بیشتری سوخت‌گیری کنند. پس از گذشت حدود ۱۰ تا ۱۵ روز، کارت‌های آزاد دوباره در دسترس قرار می‌گرفتند تا افرادی که کارت شخصی نداشتند یا سهمیه آن‌ها به پایان رسیده بود نیز بتوانند بنزین مورد نیاز خود را دریافت کنند. این شیوه دست‌کم در مقاطعی نوعی تفکیک زمانی میان استفاده‌کنندگان از کارت شخصی و کارت آزاد ایجاد می‌کرد. در ادامه همین تجربه، می‌توان پیشنهاد تازه‌ای را برای بررسی مطرح کرد: به‌جای آنکه دسترسی به کارت آزاد در همه جایگاه‌ها به‌صورت یکسان و در تمام روزهای ماه برقرار باشد امکان استفاده از این کارت‌ها بر اساس یک برنامه زمان‌بندی‌شده و با در نظر گرفتن نیاز مناطق مختلف شهر تنظیم شود.
برای نمونه در یک الگوی پیشنهادی هفته نخست ماه کارت آزاد فقط در تعدادی از جایگاه‌های منتخب در دسترس باشد؛ در هفته دوم امکان استفاده از آن به همه جایگاه‌ها گسترش یابد؛ در هفته سوم بار دیگر تعداد جایگاه‌های عرضه‌کننده سوخت با کارت آزاد محدود شود و در هفته پایانی ماه دسترسی به این کارت‌ها در همه جایگاه‌ها برقرار باشد. این برنامه صرفاً یک پیشنهاد برای بررسی کارشناسی است و اجرای آن باید با توجه به شرایط واقعی جایگاه‌ها، میزان تقاضا و ضوابط جاری سوخت‌رسانی انجام شود. هدف از طرح آن نیز حذف نیاز گروهی از شهروندان به کارت آزاد نیست بلکه ایجاد تعادل میان دسترسی دارندگان کارت شخصی و افرادی است که برای تهیه بنزین به کارت جایگاه نیاز دارند. مزیت احتمالی چنین الگویی آن است که می‌تواند در برخی بازه‌های زمانی بخشی از تقاضای مراجعه‌کنندگان به کارت آزاد را به جایگاه‌های مشخص هدایت کند و امکان مدیریت بهتر صف‌ها را فراهم آورد.
چند روز محدودیت، چند روز دسترسی
برای آنکه طرح پیشنهادی انعطاف بیشتری داشته باشد می‌توان به‌جای برنامه‌ریزی هفتگی اجرای آزمایشی آن را در بازه‌های کوتاه‌تر نیز بررسی کرد. به‌عنوان نمونه، ممکن است دسترسی به کارت آزاد در برخی جایگاه‌های منتخب برای سه تا پنج روز محدودتر شود و پس از ارزیابی نتایج برنامه برای روزهای بعد تغییر کند. چنین الگویی این امکان را فراهم می‌کند که مسئولان بدون اعمال یک برنامه ثابت و بلندمدت تأثیر تغییرات را بر میزان ازدحام بسنجند. از این رو موفقیت طرح به چند عامل بستگی دارد: نخست آنکه تعداد جایگاه‌های دارای کارت آزاد در هر بازه زمانی با میزان تقاضا متناسب باشد. دوم شهروندان از برنامه دسترسی به این کارت‌ها اطلاع کافی داشته باشند. سوم جایگاه‌های منتخب از ظرفیت مناسب برای پاسخ‌گویی به مراجعه‌کنندگان برخوردار باشند و چهارم نتایج اجرای آزمایشی به‌صورت مستمر بررسی شود. همچنین ضروری است برای افرادی که سهمیه سوخت آن‌ها به پایان رسیده، کارت شخصی خود را گم کرده‌اند یا به دلایل موجه به کارت آزاد نیاز دارند، مسیر دسترسی مناسبی در نظر گرفته شود. مدیریت صف‌ها نباید به معنای ایجاد مانع تازه برای گروه‌هایی باشد که امکان استفاده از کارت شخصی را ندارند. در کنار این موارد اطلاع‌رسانی شفاف اهمیت زیادی دارد. اگر قرار است شهروندان در روزهای مشخصی برای استفاده از کارت آزاد به جایگاه‌های معینی مراجعه کنند لازم است این اطلاعات از طریق تابلوهای جایگاه، رسانه‌های محلی و ابزارهای اطلاع‌رسانی در دسترس مردم منتشر شود. برنامه‌ای که مردم از آن بی‌خبر باشند ممکن است به سردرگمی و افزایش رفت‌وآمدهای غیرضروری منجر شود.
قاچاق سوخت؛ حلقه‌ای که نباید نادیده گرفته شود
در کنار مدیریت کارت‌های سوخت موضوع دیگری نیز در بررسی وضعیت سوخت در هرمزگان اهمیت دارد؛ قاچاق سوخت و ضرورت نظارت مؤثر بر مسیرهای انتقال غیرقانونی آن. موقعیت جغرافیایی هرمزگان، گستردگی نوار ساحلی و ارتباط مناطق مختلف استان با مسیرهای دریایی، ضرورت نظارت دقیق بر زنجیره توزیع و مصرف سوخت را دوچندان می‌کند. در این میان توجه به مبادی شرقی استان و مسیرهایی که احتمال انتقال غیرقانونی سوخت از طریق آن‌ها مطرح است می‌تواند بخشی از برنامه نظارتی دستگاه‌های مسئول باشد. شناسایی خودروهای حامل سوخت قاچاق، بررسی مستندات حمل، کنترل مبادی خروجی و برخورد قانونی با تخلفات اثبات‌شده از جمله اقداماتی است که می‌تواند در مقابله با این پدیده نقش داشته باشد. در برخی موارد مطرح‌شده درباره قاچاق سوخت در منطقه از انتقال بنزین برای تأمین سوخت خودروهایی سخن گفته می‌شود که در قاچاق گازوئیل فعالیت دارند و به نوار ساحلی شرق استان منتقل می‌شوند.. راهکار باید آزموده شود.
برای کاهش صف‌های بنزین بندرعباس می‌توان مجموعه‌ای از اقدامات مکمل را در دستور کار قرار داد. نخست بررسی دقیق وضعیت جایگاه‌ها و ثبت میانگین زمان انتظار در ساعات مختلف شبانه‌روز است. چنین اطلاعاتی مشخص می‌کند کدام جایگاه‌ها و کدام بازه‌های زمانی بیشترین فشار را تحمل می‌کنند. دوم اجرای آزمایشی طرح زمان‌بندی دسترسی به کارت آزاد در تعدادی از جایگاه‌های منتخب است. در این مرحله باید وضعیت صف‌ها پیش و پس از اجرای طرح مقایسه شود تا مشخص شود آیا این تغییر واقعاً زمان انتظار را کاهش می‌دهد یا فقط مراجعه‌کنندگان را میان جایگاه‌ها جابه‌جا می‌کند. سوم اطلاع‌رسانی عمومی درباره وضعیت دسترسی به کارت‌های آزاد و معرفی جایگاه‌های دارای ظرفیت مناسب است. این اقدام می‌تواند از مراجعه هم‌زمان تعداد زیادی از رانندگان به چند جایگاه محدود جلوگیری کند. چهارم بررسی ظرفیت عملیاتی جایگاه‌ها، تعداد نازل‌های فعال، زمان سوخت‌گیری و مشکلات احتمالی در فرایند عرضه است. گاهی ممکن است بخشی از ازدحام با شناسایی گلوگاه‌های اجرایی و رفع مشکلات قابل حل باشد. پنجم تقویت نظارت بر زنجیره توزیع سوخت و بررسی مستند مسیرهای احتمالی قاچاق است. این اقدام باید با اتکا به اطلاعات قابل راستی‌آزمایی و همکاری دستگاه‌های مسئول انجام شود تا هم از منابع عمومی صیانت شود و هم درباره ارتباط میان تخلفات و وضعیت عرض، نتیجه‌گیری دقیق‌تری صورت گیرد. در نهایت، لازم است برای هر اقدام، شاخص مشخصی تعیین شود. میانگین زمان انتظار، تعداد خودروهای حاضر در صف، میزان مراجعه به کارت آزاد، تعداد جایگاه‌های فعال و رضایت مراجعه‌کنندگان می‌تواند مبنای ارزیابی قرار گیرد.
پایان انتظار، مطالبه‌ای ساده اما جدی
صف‌های طولانی بنزین در بندرعباس بیش از آنکه فقط مسئله‌ای مربوط به سوخت‌گیری خودروها باشد به بخشی از تجربه روزمره زندگی در شهر تبدیل شده است. تجربه‌ای که زمان شهروندان را می‌گیرد، برنامه‌های روزانه را مختل می‌کند و مسافرانی را که برای انجام امور ضروری به این شهر آمده‌اند با دغدغه‌ای پیش‌بینی‌نشده روبه‌رو می‌سازد. در چنین شرایطی بازنگری در شیوه دسترسی به کارت‌های سوخت آزاد، اجرای آزمایشی برنامه‌های زمان‌بندی‌شده، مدیریت بهتر مراجعه‌کنندگان، بررسی ظرفیت جایگاه‌ها و تقویت نظارت بر مسیرهای احتمالی قاچاق مجموعه‌ای از راهکارهایی هستند که ارزش بررسی و ارزیابی دارند. مردم بندرعباس انتظار ندارند همه مشکلات یک‌شبه برطرف شود اما حق دارند ببینند که برای کاهش معطلی آن‌ها برنامه‌ای مشخص وجود دارد. برنامه‌ای که در آن زمان شهروندان به‌عنوان بخشی از کیفیت زندگی شهری به رسمیت شناخته شود و مسئولان به‌جای عادی تلقی کردن صف‌های طولانی برای کاهش آن‌ها اقدام کنند. بندرعباس شهری پرتردد و برخوردار از جایگاهی مهم در اقتصاد و ارتباطات منطقه است. شایسته نیست تهیه بنزین مورد نیاز برای رفت‌وآمدهای عادی به یکی از دغدغه‌های اصلی شهروندان و مسافران آن تبدیل شود. اکنون نوبت بررسی کارشناسی و اقدام عملی است از آزمودن راهکارهای کم‌هزینه و قابل اجرا گرفته تا شفاف‌سازی وضعیت عرضه و پیگیری تخلفات احتمالی. شاید بتوان با مجموعه‌ای از تصمیم‌های سنجیده بخشی از این انتظار فرساینده را کاهش داد و اجازه نداد صف بنزین بیش از این وقت و آرامش مردم را بگیرد. مطالبه روشن است سوخت‌گیری آسان‌تر، صف‌های کوتاه‌تر و پاسخ‌گویی شفاف‌تر؛ خواسته‌ای که تحقق آن به بررسی دقیق مشکل و اراده جدی برای یافتن راه‌حل نیاز دارد.
ثبت دیدگاه