تکرار یک دلهره زیر آسمان خاکستری جنوب
دریانیوز// پاییز در سواحل جنوبی ایران همواره حامل حسی دوگانه از تمنا و تشویش بوده است. برای ساکنان سرزمینی تشنه که ما هها هرم داغ آفتاب و شرجی نف سگیر را تاب آورد هاند، بوی نم باران بر خا کهای داغ، نویدبخش زندگی
دوباره و سرریز سفر ههای زیرزمینی است؛ اما همین مایه حیات، بارها در چش مبره مزدنی به هیولایی مهارناپذیر بدل شده که جاد هها را بلعیده، پ لها را در هم شکسته، محلات شهری را در گ لولای فرو برده و دسترنج کشاورزان و صیادان را به یغما برده است.
امسال اما پی شبین یهای مد لهای سینوپتیکی و هواشناسی، نگاه کارشناسان اقلی مشناسی و مدیران مدیریت بحران را بیش از هر زمان دیگری به آ بهای دوردست اقیانوس آرام معطوف کرده است؛ جایی که نبض یک پدیده اَبَراقیلیمی به نام «ا لنینو » تندتر از همیشه م یزند. مد لهای جهانی هشدار م یدهند که پیامدهای این دگرگونی جوی، امواج خود را به عر ضهای جغرافیایی خاورمیانه و ب هویژه
نوار ساحلی جنوب ایران خواهد رساند. پرسش کلیدی که اکنون افکار عمومی و محافل تخصصی استان هرمزگان را به خود مشغول ساخته، یک دوگانه تاریخی است: آیا پاییز پی شرو فرصتی طلایی برای مهار بحران خشکسالی مزمن دش تهاست یا زنگ خطری جدی برای غافلگیری ساختار شکننده مدیریت شهری و روستایی در برابر
سیلا بهای دهشتناک؟
فصل اول: معمای اقیانوسی و پیامدهای آن در پهنه جنوب برای درک آنچه ممکن است طی ما ههای آینده در آسمان استان رخ دهد، باید فراتر از مرزهای جغرافیایی هرمزگان به چرخه اقیانوس آرام استوایی نگریست. پدیده ا لنینو که شاخه گرم چرخه نوسان جنوبی ENSO( ( به شمار م یرود، حاصل افزایش غیرعادی دمای آ بهای
سطحی در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام است. این گرما با دگرگون ساختن چرخ ههای بزر گمقیاس جوی نظیر سلول هادلی و تغییر در موقعیت رودبادها )ج تاستری مها(، آرایش سامان ههای بارشی نیمکره شمالی را بازنویسی میکند.
در پاییزهایی که با تقویت
پدیده ا لنینو مقارن بود هاند، داد ههای تاریخی نشان م یدهند که مسیر مدارهای توفا نزا و مو جهای بارشی اقیانوس هند و دریای سرخ تمایل بیشتری به نفوذ به بخ شهای جنوبی و جنوب شرقی فلات ایران پیدا م یکنند. ورود این زبان ههای رطوبتی به آسمان خشک و پرحرارت هرمزگان، انرژی پتانسیل عظیمی را در جو آزاد م یکند.
نتیجه مستقیم چنین پویایی جوی، ایجاد ابرهای همرفتی سهمگین از نوع «کومولونیمبوس » است؛ ابرهایی با ضخامت قائم چند کیلومتر که مستعد تخلیه ناگهانی حجم فو قالعاد های از آب و ژاله در باز ههای زمانی بسیار فشرده هستند. بدین ترتیب، هرمزگان مستقیماً در مدار فعالیت این امواج جوی ناپایدار قرار م یگیرد.
فصل دوم: مغالطه حجم بارش؛ وقتی شدت، توازن اقلیم را برهم میزند
یکی از خطاهای رایج در تحلی لهای عمومی، تمرکز انحصاری بر «مجموع ارقام بارش فصلی » است. در دانش هیدرولوژی و مهندسی حوض ههای آبریز، عدد بارش سالانه ب هتنهایی بیانگر ایمنی یا خطر نیست، بلکه «شدت بارش بر واحد زمان Intensi ty-( » Duration -Frequen cy ( تعیی نکننده سرنوشت زمین است.
اقلیم هرمزگان ذاتاً با ویژگی بار شهای ضرب های و رگبارهای سنگین کوتا همدت شناخته م یشود. پوشش گیاهی فقیر در دامن هها، وجود سازندهای زمی نشناسی ریزدانه و غیرقاب لنفوذ نظیر گنبدها و لای ههای نمکی، شی بهای تند ارتفاعات مشرف به جلگ ههای ساحلی و خا کهای به شدت فرسای شیافته، باعث م یشود که ضریب نفوذ آب در خاک به کمترین میزان ممکن تقلیل یابد. هنگامی که ابری در
مد تزمان ۳۰ تا ۴۵ دقیقه، حجمی معادل ۶۰ تا ۸۰ میل یمتر باران فرو م یریزد، خاک در همان دقایق نخستین به نقطه اشباع م یرسد. از این لحظه به بعد، هر قطره باران مستقیماً به روا نآب سطحی مبدل م یشود.
آب با سرعتی سرسا مآور خا کهای سست را شسته، به قلو هسن گها و
تخت هسن گها سرعت بخشیده و با هجوم به در هها و مسی لهای خشک
و نیم هخشک، تود های پرقدرت و سیلابی از آب و گل م یآفریند. در چنین شرایطی، بارانی که م یتوانست مخازن سدها و آبخوا نهای زیرزمینی را به آرامی تغذیه کند، به جریان مخربی بدل م یشود که از ارتفاعات به سمت پایی ندست تاخته و هر مانعی در بستر رودخان ههای فصلی را واژگون م یسازد.
فصل سوم: هشدار کارشناسی؛ ناپایدار یهای دریایی و
ضرورت تغییر الگو
بررسی دقیق تهدیدات احتمالی پاییز نیازمند نگاهی چندوجهی به ابعاد گوناگون زیس تمحیطی و اقتصادی استان است. مسعود محمدی، کارشناس حوزه امداد و سوانح استان هرمزگان در گفت وگو با تسنیم؛ معتقد است بزر گترین خطای تحلیلی، قطعی انگاشتن نتایج ا لنینو بدون توجه به دینامیک محلی است:پیامد بنیادین و محتم لترین
سناریوی ناشی از ا لنینو در پهنه هرمزگان، برهم خوردن توالی منظم بار شها و ظهور ب ینظمی شدید زمانی و مکانی در ریز شهای جوی است. به این معنا که ممکن است استان دور های از خشکی نامتعارف را سپری کند و سپس ناگهان در عرض چند ساعت با سامان های مواجه شود که بارشی معادل کل میانگین یک فصل را تخلیه نماید.
این ب ینظمی، ریسک بروز سیلا بهای ناگهانی، سرریز شدن مهارناپذیر رودخان ههای فصلی و فرونشست یا تخریب شریا نهای حیاتی حم لونقل را به شدت افزایش م یدهد. »وی علاوه بر مناطق مسکونی، وضعیت حساس نوار ساحلی و اقتصاد دریاپایه را کانون دیگری از آسی بپذیری دانسته و یادآور م یشود:برهم خوردن الگوهای فشار در سطح زمین، مستقیماً الگوی وزش بادهای غالب منطق های و تلاطم
امواج در پهنه خلی جفارس و دریای عمان را دگرگون میسازد.
افزایش ناگهانی ارتفاع موج، پدیده مد حداکثری و توفا نهای تندری دریایی میتواند معیشت جامعه صیادی را فلج کرده و خطرات جبرا نناپذیری برای قای قهای سنتی و شناورهای سبک مسافربری رقم بزند. از این رو، دستگا ههای اجرایی نباید صرفاً چشم به آمار تجمیعی مدلها بدوزند، بلکه باید روزانه و ساعت به ساعت پارامترهای منطق های را رصد کرده و برای شدیدترین سناریوها سناریونویسی و مانور عملیاتی
داشته باشند.
محمدی با صراحت تأکید م یکند که گلوگاه عبور ایمن از پاییز پی شرو، نه در روزهای بارانی، بلکه در همین روزهای آفتابی و با پاکسازی ضربتی معابر هدایت آب تعیین م یشود:باید تمامی خورها، شبک ههای سنتی دفع آ بهای سطحی، دهان ههای پ لهای برو نشهری و کانا لهای انتقال آب در معابر درو نشهری از نخال ههای ساختمانی، رسوبات سا لهای قبل و زبال هها تخلیه شوند. غفلت از لایروبی حتی
یک دهانه پل م یتواند در ساعت صفر بحران، به بالا زدن آب و غرقاب شدن صدها خانه مسکونی بینجامد.
فصل چهارم: چالش باف تهای فرودست و گره کور مهار آب
یکی از واقعی تهای تلخ جغرافیای شهری و روستایی هرمزگان، گسترش سکونتگا ههای غیررسمی و محلات ک مدرآمد در پهن ههای پست، دامن ههای لغزنده و حتی در حریم سیلابی رودخان ههاست. 2در کلا نشهری مانند بندرعباس و شهرهای اقماری، شیب زمین در بسیاری از محلات به گون های است که به عنوان حوضچ ههای طبیعی جم عآوری آب عمل م یکنند.
ساخ توسازهای غیرمجاز، تجاوز به حریم حوضچ ههای آرامش و خورها، و پوشاندن غیرمهندسی مجاری روا نآ بها با بتن و آسفالت، راه تنفس طبیعی زمین را مسدود کرده است.با کوچ کترین رگبار پاییزی، آ بهای سطحی که مسیری برای نفوذ یا خروج طبیعی نم ییابند، وارد خیابا نها شده و با تبدیل معابر به کانا لهای خروشان، زیرساخ تهای تأسیساتی، تیرهای چراغ برق، خطوط لوله و شبکه جم عآوری فاضلاب را در معرض تهدید جدی قرار م یدهند. ورود پسا بهای آلوده و روا نآ بها به منازل مسکونی محلات حاشی های، علاوه بر خسار تهای مالی سنگین، سلامت عمومی جامعه را در ما ههای پس از سیل با خطر جدی شیوع بیمار یهای واگیر مواجه میسازد.
فصل پنجم: ص فآرایی امدادی؛ تدابیر پیشگیرانه و مسئولیت
اجتماعی شهروندان
مواجهه با پدید ههای اقلیمی نامتعارف، مستلزم استقرار یک سامانه پاس خدهی یکپارچه و چندلایه است. مختار سلحشور، مدیرعامل جمعیت هلا لاحمر استان هرمزگان، با تأکید بر لزوم ارتقای سطح تا بآوری ساختارهای امدادی اظهار داشته است:مجموعه هلا لاحمر هرمزگان با تکیه بر هشدارهای جوی صادرشده و سناریوهای پی شبین یشده برای بار شهای پی شرو، انبارهای امدادی استان را
در زمینه اقلام زیستی، چادرهای اسکان اضطراری، بست ههای غذایی استاندارد و ابزارهای مکنده آب تجهیز کرده است.
پایگا ههای امداد و نجات جاد های، دریایی و کوهستان در سراسر خطوط مواصلاتی استان در وضعیت آماد هباش کامل عملیاتی قرار دارند.با این وجود، سلحشور حلقه گمشده مدیریت بحران در کشور را سطح آگاهی و رفتار مخاطر هآمیز برخی شهروندان در زمان وقوع حوادث میداند و خاطرنشان م یکند:هیچ سامانه امدادی در جهان بدون همراهی مسئولانه جامعه محلی قادر به مهار خسار تها نیست.
متأسفانه در حوادث گذشته شاهد بود هایم که پس از صدور هشدارهای قرمز و
نارنجی، شماری از هموطنان برای تماشای طغیان آب یا ثبت تصویر به حاشیه پ لها، دهانه مسی لها و سواحل متلاطم مراجعه میکنند. پایبندی به هشدارهای تخلیه اضطراری، پرهیز جدی از اتراق در در هها و مسی لهای خشک و رعایت اصول رانندگی ایمن در شرایط کاهش میدان دید، اصل انکارناپذیر کاهش تلفات انسانی است.
فصل ششم: بسته راهبردی جامع برای ایم نسازی هرمزگان
تکرار سناریوی مدیریت واکنشییعنی انتظار کشیدن تا وقوع حادثه و سپس ارسال بست ههای معیشتی و ماشی نآلات تخلیه آبرویکردی پرهزینه، ناکارآمد و ازمدافتاده است. عبور پیروزمندانه از آزمون پاییز ا لنینونیازمند نقشه راهی منسجم در سه سطح کوتا همدت، میا نمدت و بلندمدتا ست:
اقدامات فوری و کوتا همدت )پیش از فرارسیدن سامان هها(
۱. لایروبی ضربتی خورها و کانا لهای سنتی: استقرار فوری ناوگان
ماشی نآلات سنگین شهردار یها و آب منطق های جهت پاکسازی
گلوگا ههای آبی شهرهای ساحلی نظیر بندرعباس، قشم، بندرلنگه و
میناب. ۲. شناسایی و ایم نسازی محلات پست و پرخطر: ایجاد
موانع انحراف سیلاب )گابیو نها و خاکریزهای حفاظتی( در بالادست
مناطقی که سابقه ورود آب به منازل دارند.
۳. بررسی ایمنی تقاط عهای
غیرهمسطح و پ لهای جاد های: اداره کل راهداری و حم لونقل جاد های موظف است پای هها و دهان ههای تمامی پ لهای واقع در شریا نهای
اصلی و را ههای روستایی صع بالعبور را بررسی و بازگشایی نماید.
۴. تجهیز زیرساخ تهای مخابراتی پشتیبان: برقراری سامان ههای ب یسیم
ماهوار های و فرکان سهای رادیویی اضطراری در مناطقی که خطوط
فیبر نوری و دک لهای تلفن همراه هنگام وقوع طوفان مستعد قطعی
هستند.
اقدامات میا نمدت )در حین رخداد بحران(
۱. سامانه یکپارچه فرماندهی واحد برچیدن ناهماهنگ یهای مرسوم میان نهادهای مسئول؛ شهردار یها، آت شنشانی، هلا لاحمر، نیروی دریایی، بنادر و دریانوردی و راهداری باید زیر نظر یک قرارگاه تاکتیکی با اختیارات تام اقدام نمایند. ۲. هشدار هوشمند پیامکی و منطق های بهر هگیری از فناوری مکا نمحور جهت ارسال هشدارهای آنی تخلیه به ساکنان روستاهای در مسیر سیل، صیادان در اسکل هها
و رانندگان ترانزیتی.
اقدامات بلندمدت )مدیریت پایدار منابع آب(
۱. توسعه پروژ ههای آبخیزداری و آبخوا نداری: ایجاد بندهای خاکی و سنگی-ملاتی در حوض ههای آبریز مشرف به دش تها، به جای اتلاف میلیاردها مترمکعب آب شیرین در دریا، سرعت سیلا بها را مهار کرده و حجم عظیم بارش را به سفر ههای زیرزمینی تزریق م یکند.
۲. اصلاح مهندسی شهرسازی ساحلی: منع قاطع هرگونه بارگذاری
ساختمانی در حریم هیدرولیکی مص بها و الزام شهر کسازان به ایجاد
زیرساخ تهای جم عآوری و بازچرخانی آب باران.
پاییز هرمزگان در گذرگاه سرنوشت
پدیده ا لنینو با تمام عظمت و دگرگون یهای اقلیمی ناشی از آن، ک رخداد طبیعی تکرارشونده در حیات کره زمین است. باران ف ینفسه حامل آبادانی، امید و برکت است؛ آنچه آن را به ویران های دهشتناک و فاجع های اقتصادی-اجتماعی بدل م یکند، «کوتاهی در تا بآوری زیرساخ تها « ،» تجاوز به بسترهای طبیعی تخلیه زمین »
و «غفلت از سامان ههای هشدار زودهنگام » است. هرمزگان اکنون در یک بزنگاه تاریخی ایستاده است؛ استانی با شریا نهای حیاتی بندری، صنایع عظیم فولاد و پتروشیمی، و معیشت وابسته به نخلستا نها و پهن ههای دریایی. هشدارهای صریح کارشناسان هواشناسی و مدیران عملیاتی بحران نباید در لای ههای مکاتبات اداری و صور تجلس ههای ب یسرانجام محو شود.
آزمون ا لنینو آزمونی است برای عیار تدبیر مدیران و انسجام جامعه محلی؛ اگر همین امروز خاکریزها مستحکم شوند، خورها گشوده گردند و انضباط بحران حکمفرما شود، پاییز پی شرو یادآور احیای دش تهای تشنه جنوب خواهد بود، نه نوای تلخ ویرانی و مرثی های دیگر برای غافلگیری در برابر بارا نهای خداوندی.
ثبت دیدگاه