31شهریور؛ آغاز یک ایستادگی هشت‌ساله

دریانیوز//دفاع مقدس، روایت هشت سال ایستادگی ملتی است که در برابر تجاوز ایستاد و تجربۀ آن را به بخشی ماندگار از حافظه و فرهنگ ایران تبدیل کرد. ملت ایران در تدارک جشن‌های پیروزی انقلاب بود که ناگهان غرش هواپیماهای عراق سکوت شهرها را شکست و در ۳۱ شهریور سال ۱۳۵۹، جنگی بر ایران تحمیل شد که هشت سال ادامه یافت و یکی از طولانی‌ترین و پرهزینه‌ترین منازعات نظامی قرن بیستم را رقم زد. حمله به ایران فقط از آسمان نبود، نیروهای عراقی از مرزهای زمینی نیز وارد خاک ایران شدند و در روزهای نخست، بخش‌هایی از مناطق مرزی را اشغال کردند و خرمشهر به یکی از نمادهای مقاومت تبدیل شد. صدام نیز در همان روزها کوشید با نمایش قدرت نظامی، ارادۀ سیاسی خود را بر واقعیت میدان تحمیل کند؛ اما محاسبۀ او دربارۀ ایران و جامعۀ پس از انقلاب، خیلی زود با واقعیتی متفاوت روبه‌رو شد. ایران با اینکه ارتش منسجمی نداشت؛ اما برخلاف تصور مهاجمان، کشور فاقد نیروی دفاعی نبود.

به فرمان رهبر کبیر انقلاب، ارتش، سپاه و نیروهای مردمی و بسیج، در کنار یکدیگر منظومه‌ای دفاعی شکل دادند که بتدریج ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد. در پشت جبهه نیز زنان، مردان، جوانان و میانسالانی که امکان حضور مستقیم در خط مقدم نداشتند، در بیمارستان‌ها، کارگاه‌ها، مساجد، مراکز پشتیبانی و شبکه‌های تدارکاتی به میدان آمدند. یکی غذا می‌پخت، دیگری لباس و تجهیزات آماده می‌کرد، آن یکی خون اهدا می‌کرد و دیگری فرزندش را راهی جبهه می‌کرد و اینگونه، جنگ برای میلیون‌ها ایرانی، از یک رویداد نظامی به یک مسئولیت اجتماعی تبدیل شد. هشت سال جنگ تحمیلی البته فقط روایت پیروزی و حماسه نیست؛ روی تلخ دیگری نیز دارد و آن، آوارگی مردم، شهادت صدها هزار ایرانی، جانبازی هزاران نفر و خسارت‌های عظیم اقتصادی است. شهرهایی مانند خرمشهر، آبادان، سوسنگرد، دزفول و بسیاری از روستاهای مرزی، هزینۀ سنگینی پرداختند.

رئیس جمهور وقت عراق با کمک قدرت‌های بزرگ جهانی ارتش خود را به انواع سلاح‌های پیشرفته مجهز کرد و از هیچ جنایتی فروگذار نکرد. استفاده از سلاح‌های شیمیایی نیز بعدها در اسناد رسمی سازمان ملل به‌عنوان نقض تعهدات بین‌المللی محکوم شد؛ شورای امنیت در قطعنامه‌های ۶۱۲ و ۶۲۰، استفاده از سلاح‌های شیمیایی در جنگ علیه ایران را محکوم کرد. با این همه، شاید مهم‌ترین میراث دفاع مقدس را نه در تعداد عملیات‌ها و نه فقط در جدول پیروزی‌ها و شکست‌ها؛ بلکه در فرهنگی باید جست‌وجو کرد که در ذهن جامعۀ ایرانی پدید آمد و آن اینکه مرزهای یک کشور فقط با تجهیزات نظامی حفظ نمی‌شوند؛ سرزمین زمانی از تجاوز مصون می‌ماند که مردم، دفاع از آن را مسئولیت خود بدانند. امام خمینی(ره) در آن سال ها از «برکات جنگ» سخن گفت؛ تعبیری که می‌توان آن را در بازخوانی برخی تحولات اجتماعی آن دوران فهمید و آن شکل‌گیری شبکه‌های گستردۀ همیاری، افزایش مشارکت اجتماعی، رشد توان مهندسی و صنعتی کشور و تجربه‌ای که بعدها در بسیاری از حوزه‌های دفاعی و مدیریتی به سرمایۀ ملی تبدیل شد و در نهایت کشور را به سمت خودباوری سوق داد.

جنگ تحمیلی همچنین یک واقعیت تلخ ژئوپلیتیکی را نیز به ایران آموخت و آن اینکه در جهان سیاست، امنیت کشورها تنها به پیمان‌ نامه‌ها و قواعد حقوقی وابسته نیست؛ قدرت دفاع، انسجام اجتماعی و توان ایستادگی نیز بخشی از امنیت ملی است. پژوهش‌های صورت گرفته نشان می دهد که در ادبیات دفاع مقدس، دوربین جای تفنگ را گرفت و روایت انسان‌هایی را ثبت کرد که امروز اسطورۀ تاریخ دفاعی ایران هستند؛ شهدایی چون مصطفی چمران، محمدابراهیم همت، صیاد شیرازی، حسین خرازی، احمد متوسلیان و صدها شهید شاخص دیگر که نباید در گذر زمان دچار فراموشی شوند.آنچه روشن است، این است که تجربۀ جنگ هشت‌ساله در حافظۀ رسمی و فرهنگی ایران، جایگاهی محوری پیدا کرده و ادبیات «مقاومت» نیز در دهه‌های بعد، بخشی از همین میراث روایی و سیاسی بوده است. شاید بتوان گفت جنگ، پس از پایان آتش‌بس، از جبهه به فرهنگ مهاجرت کرد؛ از خاکریز به کتاب، از سنگر به پردۀ سینما و از خاطرۀ رزمندگان به ذهن نسل‌های بعد. گلوله‌ها خاموش شدند؛ اما روایت ایستادگی باقی ماند.

این روایت، امروز نیز بخشی از ادبیات سیاسی و اجتماعی ایران در مواجهه با تهدیدهای خارجی است. هفتۀ دفاع مقدس فرصتی است برای بازخوانی تجربه‌ای تاریخی که ملتی همۀ دارایی خود را برای حفظ سرزمینش هزینه کرد. از همین منظر، پیام هفتۀ دفاع مقدس برای نسل امروز این است که دسترسی به صلح پایدار جز از طریق جامعه‌ای توانمند، هوشیار و برخوردار از قدرت دفاعی نمی‌گذرد. امروز اگر ایران توانست در برابر حملات ارتش تروریستی آمریکا در جنگ ۱۲ روزه و 40 روزه بایستد، بخشی از این ایستادگی محصول تجربۀ جنگ تحمیلی هشت ساله است. تاریخ نیز نشان داده که یاری خداوند همیشه در قالب یک معجزه ظاهر نمی‌شود؛ گاهی در دست‌های مردمی ظاهر می شود که در سخت‌ترین روزها کنار یکدیگر می‌ایستند و اجازه نمی‌دهند سرزمینشان توسط بیگانگان اشغال شود.