دیابت؛ بیماری خاموش با عوارض پرهزینه

دریانیوز//دیابت دیگر یک واژه پزشکی محدود به مطب و آزمایشگاه نیست؛ بیماری‌ای است که آرام و بی‌صدا وارد زندگی می‌شود، سال‌ها ممکن است علامت مشخصی نداشته باشد، اما در پشت پرده به اعضای حیاتی بدن آسیب می‌زند. امروز دیابت را باید یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت عمومی دانست؛ چالشی که هم پیشگیری از آن ممکن است و هم کنترلش نیازمند آگاهی، پیگیری و مسئولیت‌پذیری فردی و اجتماعی است.دیابت به زبان ساده یعنی بالا رفتن قند خون به دلیل اختلال در تولید یا عملکرد انسولین. انسولین هورمونی است که قند را از خون به داخل سلول‌ها می‌برد تا تبدیل به انرژی شود. وقتی این روند مختل شود، قند در خون می‌ماند و به مرور زمان به رگ‌ها و اعصاب آسیب می‌زند. همین آسیب‌های تدریجی است که دیابت را خطرناک می‌کند؛ چون بسیاری از بیماران زمانی متوجه می‌شوند که عوارض شروع شده است.به طور کلی سه نوع دیابت بیشتر شناخته می‌شود: دیابت نوع یک، نوع دو و دیابت بارداری. دیابت نوع یک معمولاً از سنین پایین‌تر آغاز می‌شود و در آن بدن توان تولید انسولین را از دست می‌دهد. این نوع، قابل پیشگیری نیست اما با درمان صحیح و منظم (به‌ویژه انسولین) می‌توان کیفیت زندگی خوبی برای بیمار فراهم کرد. دیابت نوع دو ،اما بیشترین سهم را در جامعه دارد و اهمیتش از این جهت است که در بسیاری موارد می‌توان از آن پیشگیری کرد یا شروعش را عقب انداخت. در دیابت نوع دو، بدن نسبت به انسولین مقاوم می‌شود؛ ترکیبی از زمینه ژنتیکی و سبک زندگی ناسالم، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و تغذیه پرکالری. دیابت بارداری نیز معمولاً در هفته‌های میانی بارداری (حدود ۲۴ تا ۲۸) خود را نشان می‌دهد و کنترل آن برای سلامت مادر و جنین ضروری است.

چرا این بیماری تا این اندازه جدی است؟ چون دیابت می‌تواند تقریبا همه اندام‌ها را درگیر کند. آسیب اعصاب محیطی یا «نوروپاتی دیابتی» از شایع‌ترین عوارض است؛ گزگز و مورمور پاها، کاهش حس، بی‌حسی و در نهایت مستعد شدن برای زخم‌های خطرناک، به‌ویژه زخم پای دیابتی. زخم پای دیابتی فقط یک زخم ساده نیست؛ اگر دیر تشخیص داده شود، می‌تواند به عفونت شدید و حتی قطع عضو منجر شود. درگیری چشم (رتینوپاتی دیابتی) نیز می‌تواند با خونریزی شبکیه و کاهش بینایی همراه باشد. حتی آب مروارید در بیماران دیابتی ممکن است زودتر از افراد عادی رخ دهد. از سوی دیگر دیابت ریسک سکته قلبی و سکته مغزی را افزایش می‌دهد؛ چون بیماری قند با چربی خون بالا و فشار خون بالا همراهی زیادی دارد و همین ترکیب، رگ‌ها را آسیب‌پذیرتر می‌کند. درگیری کلیه هم از عوارض مهم دیابت است؛ از دفع پروتئین در مراحل اولیه تا نارسایی کلیه و دیالیز در صورت کنترل نشدن.با این حال یک نکته امیدوارکننده وجود دارد: بخش بزرگی از این عوارض قابل پیشگیری است. راه پیشگیری و کنترل، از «دانستن» شروع می‌شود و با «عمل کردن» ادامه می‌یابد. غربالگری منظم، اولین گام است. بسیاری از متخصصان توصیه می‌کنند افراد از حدود ۴۰ سالگی غربالگری دیابت را انجام دهند و در صورت طبیعی بودن نتیجه، هر سه سال یک بار تکرار کنند. اگر سابقه خانوادگی، اضافه‌وزن، فشار خون یا چربی خون بالا وجود دارد، غربالگری باید زودتر و با فاصله کمتر انجام شود. قند ناشتا زیر ۱۰۰ طبیعی است، ۱۰۰ تا ۱۲۵ مرحله پیش‌دیابت محسوب می‌شود و از ۱۲۶ به بالا احتمال دیابت مطرح می‌شود. پیش‌دیابت یک زنگ خطر است؛ فرصتی برای تغییر مسیر پیش از آنکه بیماری کامل شکل بگیرد.

گام دوم، اصلاح سبک زندگی است؛ همان توصیه‌ای که ساده به نظر می‌رسد اما اجرای آن تعیین‌کننده است. الگوی غذایی سالم یعنی کاهش مصرف قندها و نوشیدنی‌های شیرین، محدود کردن نان و برنج، افزایش مصرف سبزیجات، سالاد، پروتئین‌های سالم و کنترل حجم وعده‌ها. یک تصور غلط رایج این است که «قند طبیعی» ضرری ندارد؛ در حالی که خرما، عسل و حتی میوه‌ها اگر بیش از مقدار توصیه‌شده مصرف شوند، قند خون را بالا می‌برند. مسئله، طبیعی یا صنعتی بودن قند نیست؛ مسئله مقدار و زمان مصرف و شرایط بدنی بیمار است.در کنار تغذیه، فعالیت بدنی نقش کلیدی دارد. ورزش منظم حساسیت بدن به انسولین را بهتر می‌کند و حتی بدون کاهش وزن محسوس هم می‌تواند به کاهش قند کمک کند. پیاده‌روی تند یا ورزش هوازی حداقل پنج روز در هفته، هر بار حدود ۴۵ دقیقه، یکی از توصیه‌های پایه است. البته بیمارانی که انسولین یا داروهای کاهنده قند مصرف می‌کنند باید درباره افت قند و زمان ورزش با پزشک خود مشورت کنند. در نهایت باید گفت، دیابت یک واقعیت اقتصادی هم دارد. هزینه داروها، به‌ویژه انسولین و داروهای همراه مانند داروهای فشار و چربی، برای بسیاری از خانواده‌ها سنگین شده است. اما تلخ‌ترین بخش ماجرا اینجاست: هزینه کنترل نکردن دیابت بسیار بیشتر است. دیالیز، تزریق‌های چشمی، جراحی‌های چشم، درمان زخم پا، بستری‌های طولانی و سکته‌ها، بار مالی سنگینی بر دوش خانواده و نظام سلامت می‌گذارد. بنابراین حمایت بیمه‌ای، دسترسی پایدار به دارو و آموزش عمومی، باید هم‌زمان تقویت شود.دیابت را باید جدی گرفت، اما نباید از آن ترسید. این بیماری اگر زود تشخیص داده شود و با درمان، تغذیه درست، تحرک و پیگیری منظم همراه شود، قابل کنترل است. مهم این است که دیابت را به تعویق نیندازیم؛ چون دیابت هم مثل بسیاری از بیماری‌های مزمن، با «تأخیر در درمان» انتقام می‌گیرد. امروز بهترین زمان برای سنجش، پیشگیری و اصلاح سبک زندگی است؛ فردا ممکن است دیر باشد.