دریانیوز// گزارش سرویس سلامت روزنامه دریا از مرکز رشد و تکامل بندرعباس؛ جایی که تأخیرهای کلامی، حرکتی و شناختی پیش از تبدیلشدن به بحران شناسایی میشوند. در میان دغدغههای سلامت کودکان، موضوع رشد و تکامل جایگاهی ویژه دارد؛ مسئلهای که اگر بهموقع دیده شود، میتواند مسیر آینده یک کودک را تغییر دهد و اگر نادیده گرفته شود، ممکن است سالها بعد خود را در قالب ناتوانیهای آموزشی، اجتماعی، شغلی و حتی خانوادگی نشان دهد. مرکز رشد و تکامل کودکان بندرعباس، یکی از مراکزی است که با هدف شناسایی، ارزیابی و مداخله زودهنگام در اختلالات رشد و نمو کودکان فعالیت میکند؛ مرکزی که به گفته دکتر محمدامین خواجهزاده بندری، فوق تخصص مغز و اعصاب کودکان و نوجوانان و مدیر این مرکز، از سال ۱۳۹۲ در راستای برنامه های دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان راهاندازی شده و امروز یکی از نقاط مهم ارجاع کودکان دارای مشکلات تکاملی در استان به شمار میرود. در دنیای پیچیده پزشکی امروز، گاهی بزرگترین تغییرات در زندگی یک انسان نه در اتاقهای جراحی فوقپیشرفته، بلکه در مراحل اولیه رشد و از طریق تشخیصهای دقیق و بهموقع رقم میخورد. مرکز رشد و تکامل بندرعباس، نهادی است که با همین نگاه، بیش از یک دهه پیش با همت جمعی از متخصصان دلسوز استان هرمزگان و حمایت وزارت بهداشت، متولد شد تا پناهگاهی برای کودکانی باشد که به دلیل تأخیر در تکامل، نیازمند دست یاری نظام سلامت هستند.
دکتر خواجهزاده بندری در توضیح پیشینه این مرکز میگوید: «مرکز رشد و تکامل بندرعباس از سال ۱۳۹۲ با تلاش استاددکترعلیرضا مویدی و جمعی از همکاران و عزیزان، در چارچوب دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان و بر اساس پیشنهاد وزارت بهداشت راهاندازی شد.» به گفته او، فلسفه شکلگیری چنین مرکزی، ایجاد یک مسیر روشن و قابل دسترس برای کودکانی بوده است که در روند رشد و تکامل خود دچار تأخیر یا اختلال هستند؛ کودکانی که اگر در زمان مناسب شناسایی نشوند، ممکن است مشکلات آنان تا سالهای بعد ادامه پیدا کند. مدیر مرکز رشد و تکامل بندرعباس با تفکیک دو مفهوم «رشد» و «نمو» توضیح میدهد: «در حیطه رشد و تکامل، ما با دو بخش روبهرو هستیم؛ یکی رشد جسمی که شامل قد، وزن و دور سر کودک است و دیگری نمو یا همان تکامل عصبی کودکان.» وی تأکید میکند : همانطور که رشد جسمی کودکان با نمودارهای مشخص قد، وزن و دور سر بررسی میشود، تکامل عصبی نیز باید بهصورت دقیق و مرحلهبهمرحله ارزیابی شود، هرچند برای آن نمودار سادهای مانند نمودار رشد جسمی وجود ندارد. به گفته این فوق تخصص مغز و اعصاب کودکان، تکامل عصبی کودک در چند حیطه اصلی بررسی میشود. نخستین حیطه، حوزه حرکتی است که خود به دو بخش حرکات درشت و حرکات ظریف تقسیم میشود. وی میگوید: «حرکات درشت شامل مراحلی مانند گردن گرفتن، نشستن، خزیدن، چهار دست و پا رفتن، ایستادن، راه رفتن، بالا رفتن از پله و دویدن است.
حرکات ظریف نیز شامل تواناییهایی مانند گرفتن اشیا با دو انگشت اول و دوم و مهارتهای مشابه است.» این مراحل در ظاهر سادهاند، اما تأخیر در هرکدام میتواند نشانهای از یک مشکل زمینهای باشد. حیطه دوم، حوزه کلامی است؛ حوزهای که بسیاری از خانوادهها دیرتر از آنچه باید، به آن توجه میکنند. دکتر خواجهزاده بندری توضیح میدهد: «کلام شامل دو بخش درک و بیان است؛ یعنی کودک هم باید بتواند جملات و دستورها را درک کند و هم متناسب با سن خود صدا، آوا، کلمات و سپس جمله تولید کند.» به گفته وی، اینکه کودک در چه سنی صداهای خاصی تولید کند، چه زمانی کلمات دو سیلابی یا معنادار مانند «بابا» و «مامان» بگوید، چه زمانی جملات دوکلمهای یا سهکلمهای بسازد و چه میزان از گفتارش برای دیگران قابل فهم باشد، همگی شاخصهای مهم ارزیابی تکامل کلامی هستند.سومین حوزه، حوزه شناختی است؛ بخشی که به نحوه برخورد کودک با مسائل، میزان دستورپذیری، فهم موقعیتها و مهارتهای ذهنی او مربوط میشود.
مدیر مرکز رشد و تکامل بندرعباس تأکید میکند که این سه حوزه یعنی حرکتی، کلامی و شناختی باید در کنار یکدیگر بررسی شوند، زیرا گاهی تأخیر در یک بخش میتواند با مشکل در بخشهای دیگر همراه باشد. اما پرسش مهم این است که این ارزیابیها چگونه انجام میشود؟ دکتر خواجهزاده بندری در پاسخ به این پرسش از تستهای غربالگری سخن میگوید؛ تستهایی که به شکل پرسشنامه در خانههای بهداشت سراسر کشور وجود دارند و در مراقبتهای روتین کودک مورد استفاده قرار میگیرند. وی میگوید: «یکی از تستهای مهم غربالگری، تست ASQ است که در مراکز بهداشت انجام میشود. این تست بررسی میکند که کودک متناسب با سن خود پیشرفت کرده، عقبتر از سن تکاملی خود است یا حتی جلوتر قرار دارد.» به گفته وی، تست ASQ در حیطههای مختلف از جمله حرکات درشت، حرکات ظریف، درک کلام، بیان کلام و شناخت کودک را میسنجد و مشخص میکند که اگر تأخیری وجود دارد، شدت آن چقدر است؛ مثلاً کودک یک انحراف معیار یا دو انحراف معیار از میانگین جامعه عقبتر است. همین ارزیابی اولیه میتواند خانواده و نظام سلامت را نسبت به وجود یک مشکل احتمالی حساس کند.
در صورتی که غربالگری اولیه غیرطبیعی باشد، کودک به مرحله بعدی ارزیابی ارجاع داده میشود. دکتر خواجهزاده بندری توضیح میدهد: «اگر تست ASQ مشکلدار باشد، کودک به مراکز انجام تست Bayley ارجاع داده میشود. در استان هرمزگان سه مرکز برای این موضوع فعال هستند؛ یک مرکز در شرق استان در میناب، یک مرکز در غرب استان در بندرلنگه و مرکز اصلی نیز همین مرکز رشد و تکامل بندرعباس است.»
وی همچنین از نقش کارشناسان مسئول این تستها در مرکز بندرعباس یاد میکند و میگوید که پس از انجام ارزیابی دقیقتر، مشخص میشود آیا کودک واقعاً دچار تأخیر تکاملی است یا خیر. اگر در تستهای پیشرفتهتر نیز تأخیر تأیید شود، کودک برای بررسی تخصصیتر به فوق تخصص مغز و اعصاب کودکان ارجاع میشود. در این مرحله، پزشک با بررسی اینکه تأخیر در کدام حیطه وجود دارد، آیا یک حوزه درگیر است یا چند حوزه، شدت تأخیر چقدر است و معاینه بالینی چه یافتههایی را نشان میدهد، مسیر تشخیص و درمان را تعیین میکند.به گفته مدیر مرکز رشد و تکامل بندرعباس، مسیر درمان تنها به دارو محدود نیست. وی تأکید میکند: «در کنار مسیرهای تشخیصی، بخش مهمی از درمان شامل توانبخشی است. توانبخشی میتواند شامل گفتاردرمانی، کاردرمانی ذهنی و کاردرمانی حرکتی باشد.» این خدمات، بخش مهمی از فعالیت مرکز رشد و تکامل بندرعباس را تشکیل میدهد؛ مرکزی که به گفته او هم در فرآیند غربالگری و ارزیابی نقش دارد و هم در ارائه خدمات توانبخشی به کودکان. البته شنوایی سنجی هم در این مرکز انجام می شود. یکی از نکات مهم در سخنان دکتر خواجهزاده بندری، جایگاه اجتماعی این مرکز است. او میگوید این مرکز بهویژه برای خانوادههایی اهمیت دارد که توان مراجعه مداوم به مراکز خصوصی را ندارند.
به تعبیر او، «بیشترین فایده این مرکز برای قشر ضعیف و متوسط جامعه است؛ خانوادههایی که دسترسی کامل و مستقیم به کلینیکهای خصوصی ندارند و میتوانند از خدماتی که در این مرکز برای آنان فراهم شده استفاده کنند.» این نکته، وجه مهمی از عدالت در سلامت را نشان میدهد. بسیاری از خانوادهها ممکن است به دلیل مشکلات اقتصادی، اجتماعی یا نبود آگاهی کافی، پیگیری مشکلات تکاملی کودک را به تعویق بیندازند. اما در یک نظام ارجاع منظم، از خانه بهداشت تا مرکز تخصصی، امکان شناسایی و پیگیری کودکان بیشتر میشود؛ مشروط بر آنکه خانوادهها نیز مراقبتهای روتین کودک را جدی بگیرند و در زمان مقرر به مراکز بهداشتی مراجعه کنند. دکتر خواجهزاده بندری درباره اهمیت تشخیص زودهنگام هشدار میدهد: «بسیاری از تأخیرهایی که در رشد و تکامل کودکان دیده میشود، میتواند ناشی از بیماریهای زمینهای مغز و اعصاب باشد.
بعضی از این بیماریها پیشرونده هستند، اما اگر در مراحل اولیه تشخیص داده شوند، در بسیاری از موارد قابل درماناند یا میتوان جلوی پیشرفت آنها را گرفت.» این سخن نشان میدهد که تأخیر در حرفزدن، راهرفتن یا مهارتهای شناختی، همیشه موضوعی ساده و گذرا نیست و گاهی زنگ خطری برای بیماریهای جدیتر است. به گفته وی، مداخله بهموقع میتواند باعث بهبود مشکلات کلامی، حرکتی یا شناختی شود و در برخی موارد مسیر بیماری را تغییر دهد. اما اگر کودک رها شود و پیگیری صورت نگیرد، تأخیرها باقی میمانند و در آینده به مشکلات بزرگتر تبدیل میشوند؛ مشکلاتی از جنس ضعف در تحصیل، ناتوانی در یافتن شغل مناسب، دشواری در روابط اجتماعی، مشکل در تشکیل خانواده و کاهش کیفیت زندگی. در واقع، کودک امروز که شاید فقط دیرتر حرف میزند یا دیرتر راه میرود، اگر بهموقع ارزیابی نشود، ممکن است در آینده با زنجیرهای از مشکلات روبهرو شود.
اینجاست که نقش مرکز رشد و تکامل نهتنها درمانی، بلکه پیشگیرانه و اجتماعی است؛ مرکزی که میتواند از شکلگیری آسیبهای بزرگتر جلوگیری کند. مرکز رشد و تکامل بندرعباس اکنون به عنوان یکی از حلقههای مهم نظام ارجاع در استان هرمزگان فعالیت میکند. کودکانی که از خانههای بهداشت، مراکز درمانی یا حتی بهصورت مستقیم مراجعه میکنند، پس از ارزیابی اولیه و انجام تستهای لازم، در صورت نیاز وارد مسیر درمان و توانبخشی میشوند. این مسیر، اگرچه شاید برای خانوادهها در ابتدا پیچیده به نظر برسد، اما در عمل میتواند سادهترین راه برای نجات آینده کودک باشد.گزارش امروز از مرکز رشد و تکامل بندرعباس، یادآور یک حقیقت روشن است: رشد کودک فقط قد کشیدن و وزن گرفتن نیست.
گاهی آینده یک انسان در همان سالهای نخست زندگی و در همان نشانههای کوچک رقم میخورد؛ در نخستین کلمهها، نخستین قدمها، نخستین واکنشها و نخستین ارتباطها. اگر این نشانهها درست دیده شوند، مسیر زندگی میتواند اصلاح شود؛ و اگر نادیده گرفته شوند، جامعه سالها بعد هزینه سنگینتری خواهد پرداخت. همانگونه که دکتر خواجهزاده بندری تأکید میکند، تشخیص زودهنگام و مداخله بهموقع در اختلالات رشد و تکامل، تنها یک خدمت پزشکی نیست؛ سرمایهگذاری برای آینده کودک، خانواده و جامعه است. این حرفی شعاری نیست؛ واقعیتی است که هر روز در اتاقهای معاینه، جلسات گفتاردرمانی و کاردرمانی، و در نگاه خانوادههایی دیده میشود که بهموقع متوجه مشکل فرزندشان شدهاند و راه درمان را آغاز کردهاند.
فراخوان برای حمایت از مرکز تکامل توسط خیرین وصنایع برای نجات آینده کودکان
دکتر علیرضا مویدی، فوقتخصص مغز و اعصاب کودکان و مؤسس این مرکز، با نگاهی به مسیر طی شده میگوید: «حدود ۱۲ سال پیش، ضرورت وجود یک مرکز جامع رشد و تکامل در استان هرمزگان احساس شد. با همکاری دانشگاه علوم پزشکی، ساختمان ویلایی کوچکی در بیمارستان کودکان بندرعباس به این امر اختصاص یافت و کار تخصصی ما آغاز شد.» وی با اشاره به اینکه ناتوانیهای کودکان تنها به مشکلات جسمی محدود نمیشود، تصریح میکند: «درصدی از کودکان درگیر اختلالات حرکتی، ذهنی، گفتاری و یا شناختی هستند. مراکز رشد و تکامل برای شناسایی و مدیریت همین نیازها طراحی شدهاند. پایش روند رشد و تکامل کودک در محورهای حرکتی، گفتاری و شناختی، بخشی جداییناپذیر از برنامههای وزارت بهداشت است.» دکتر مویدی درباره فرآیند تشخیص توضیح میدهد: «در مراکز بهداشتی، کودکان با تست غربالگری ASQ پایش میشوند. پرسشنامهای که والدین با دقت پر میکنند تا مشخص شود کودک در سنین مختلف، مراحل رشد را بهدرستی طی کرده است یا خیر.
اگر اختلالی در این مسیر دیده شود، کودک به مراکز جامع رشد و تکامل ارجاع داده میشود تا تستهای دقیقتری نظیر تست «بیلی» (Bayley) که یک ارزیابی شناختی تخصصی است، انجام شود.» به گفته این متخصص، شناسایی مشکل تنها نیمی از راه است. بخش حیاتیتر، اقدامات توانبخشی است. دکتر مویدی میگوید: «کاردرمانها در بخشهای جسمی و ذهنی، با استفاده از بازیها، مانورهای خاص و برنامههای تمرینی، به مغز کودک سیگنال میدهند تا مهارتهای حرکتی و ذهنی فعال شوند. هدف اصلی ما بازتوانی کودکانی است که از سنین طلایی خود برای بهبود کیفیت زندگیشان استفاده میکنند.» با این حال، نگاه دکتر مویدی فراتر از دیوارهای فعلی این مرکز است. او که بازدیدهایی از مراکز مشابه در اصفهان، شیراز و تبریز داشته، از تفاوت مشهود فضا و امکانات آنها سخن میگوید. او با لحنی تأکیدی میگوید: «وقتی جویای چرایی این تفاوتها در سایر استانها شدم، پاسخ همه آنها یک کلمه بود: مشارکت مردمی و همت خیرین. ساختمانهای مجهز و امکانات پیشرفته در آن شهرها، ثمره نگاه خیرخواهانه مردم به مقوله سلامت کودکان است.» هزینه درمانهای توانبخشی برای خانوادههای متوسط و کمبضاعت سنگین است و اینجاست که نقش خیرین برجسته میشود.
دکتر مویدی با استدعا از خیرین و فعالان اقتصادی و صنایع و بنگاه های اقتصادی استان هرمزگان میگوید: «برای خانوادهای که با یک فرزند معلول دستوپنج نرم میکند، هزینههای درمان کمرشکن است. این مراکز دولتی میتوانند خدمات را با نرخ بسیار پایین و یا رایگان ارائه دهند، اما لازمه آن داشتن فضای استاندارد و تجهیزات کافی است.» در حال حاضر، زمینی از سوی دانشگاه علوم پزشکی برای ساخت مرکز جدید در نظر گرفته شده است. مؤسس مرکز رشد و تکامل بندرعباس معتقد است اگر مردم، صنایع و اتاق بازرگانی در ساخت این بنای آموزشی و درمانی مشارکت کنند، یک سرمایهگذاری ماندگار برای آینده نسلهای آینده هرمزگان انجام خواهد شد.وی با یادآوری حساسیت سنین رشد کودکان، خطاب به والدین تأکید میکند: «اگر خانوادهها در گفتار، شناخت یا حرکات فرزندشان نسبت به همسالانش احساس تفاوت و کندی کردند، نباید زمان را از دست بدهند. کنجکاوی والدین و مراجعه زودهنگام به مراکز تخصصی، کلید اصلی مداخله موفق است.» امروز بندرعباس بیش از هر زمان دیگری به این مرکز برای کودکانش نیاز دارد؛ مرکزی که میتواند از ناتوانیهای آینده جلوگیری کند و امید را به خانههایی که درگیر چالشهای رشد فرزندانشان هستند، بازگرداند.
غربالگری رشد کودکان در بندرعباس؛ از تستهای اولیه تا تشخیص تخصصی با «بیلی»
مرکز رشد و تکامل بندرعباس بهعنوان یکی از مراکز تخصصی ارزیابی کودکان، نقش مهمی در شناسایی زودهنگام تأخیرهای رشدی و تکاملی دارد؛ تأخیرهایی که اگر در زمان مناسب تشخیص داده نشوند، میتوانند آینده تحصیلی، ارتباطی و اجتماعی کودک را تحت تأثیر قرار دهند.راضیه مهدیزاده، کارشناس تست بیلی در مرکز رشد و تکامل بندرعباس، در گفتوگو با خبرنگار ما با اشاره به روند شناسایی کودکان دارای احتمال تأخیر رشدی گفت: «کودکانی که بهصورت روتین برای پایش رشد، مراقبتهای بهداشتی و واکسیناسیون به مراکز خدمات جامع سلامت مراجعه میکنند، در سنین مختلف مورد ارزیابی تکاملی قرار میگیرند. این ارزیابیها از دو ماهگی آغاز میشود و تا ۶۰ ماهگی ادامه دارد.» به گفته او، تستهای تکاملی اولیه متناسب با سن کودک طراحی شدهاند و حیطههای مختلف رشد را بررسی میکنند.
مهدیزاده توضیح داد: «اگر کودکی در این تستها نمره پایینی بگیرد یا احتمال تأخیر در یکی از حوزههای رشد مطرح شود، از سوی مراکز خدمات سلامت به مرکز جامع رشد و تکامل ارجاع داده میشود تا ارزیابی دقیقتری روی او انجام گیرد.» در مرکز رشد و تکامل بندرعباس، کودکانی که در غربالگری اولیه مشکوک به تأخیر رشدی شناخته شدهاند، با استفاده از تست بیلی ارزیابی میشوند. این تست، به گفته این کارشناس مرکز، یکی از آزمونهای استاندارد جهانی در زمینه بررسی رشد و تکامل کودکان است. مهدیزاده گفت: «تست بیلی کودکان را از نظر شناختی، بیانی، درکی و حرکتی بررسی میکند تا مشخص شود کودک متناسب با سن خود رشد کرده یا در یکی از این حوزهها دچار تأخیر است.» وی با بیان اینکه مدت انجام تست به شرایط و میزان همکاری کودک بستگی دارد، افزود: «این ارزیابی معمولاً بین ۳۰ دقیقه تا یک ساعت زمان میبرد. پس از انجام تست، نمرهگذاری انجام میشود و نتایج برای بررسی تخصصی در اختیار پزشک متخصص مغز و اعصاب قرار میگیرد. در نهایت تشخیص و مسیر درمان بر اساس نظر پزشک متخصص تعیین میشود.» یکی از نکات کلیدی در اظهارات این کارشناس، اهمیت «سن طلایی» مداخله است؛ دورهای که به گفته او معمولاً بین دو تا پنج سالگی تعریف میشود. مهدیزاده تأکید کرد: «اگر کودک در این سن دچار تأخیر باشد و بهموقع تشخیص داده شود، میتوان با مداخلات مناسب مانند کاردرمانی و گفتاردرمانی، بسیاری از مشکلات را کاهش داد یا کنترل کرد.»
وی هشدار داد که بیتوجهی به این دوره میتواند پیامدهای جدی برای کودک داشته باشد. مهدیزاده گفت: «اگر کودک بین دو تا پنج سالگی مداخله دریافت نکند و خانواده پیگیر درمان نباشد، ممکن است در سنجش بدو ورود به مدرسه نتواند پاسخهای لازم را ارائه دهد. در مواردی که تأخیرهای بیانی، درکی یا شناختی جدی باشد، احتمال ارجاع کودک به مدارس استثنایی نیز وجود دارد؛ در حالی که مداخله زودهنگام میتواند مسیر آینده کودک را تغییر دهد.» به گفته او، طول مدت درمان برای همه کودکان یکسان نیست و به نوع مشکل، شدت تأخیر، همکاری خانواده و علت زمینهای بستگی دارد. برخی کودکان ممکن است با ۱۰ تا ۳۰ جلسه توانبخشی پیشرفت قابل توجهی داشته باشند، اما برخی دیگر نیازمند پیگیری طولانیمدت تا پیش از ورود به مدرسه هستند. در مواردی نیز برای بررسی علت زمینهای، اقدامات تکمیلی مانند امآرآی، نوار مغز یا شنواییسنجی درخواست میشود. مهدیزاده با اشاره به ترکیب نیروهای تخصصی مرکز رشد و تکامل بندرعباس گفت: «در این مرکز پزشک متخصص مغز و اعصاب، کارشناس تست بیلی، کاردرمانگر، گفتاردرمانگر و شنواییسنج حضور دارند و خدمات تخصصی به کودکان ارائه میشود.» وی همچنین به اهمیت دسترسی خانوادههای کمبرخوردار به خدمات ارزانتر اشاره کرد و افزود: «بخشی از خانوادهها از مناطق دور استان مانند جاسک، سیریک و روستاهای دوردست مراجعه میکنند. هزینه برخی خدمات در بیرون بسیار بالاست، اما در این مرکز خدمات با تعرفه دولتی و هزینه بسیار کمتر ارائه میشود و همین موضوع رضایت خانوادهها را به همراه داشته است.» مرکز رشد و تکامل بندرعباس اکنون در ساعات اداری صبح فعالیت دارد و به گفته این کارشناس، به دلیل محدودیت نیرو، شیفت عصر فعال نیست. با این حال، آنچه از سخنان او برمیآید روشن است: تشخیص زودهنگام تأخیرهای رشدی، فقط یک خدمت درمانی نیست؛ فرصتی است برای نجات آینده کودکانی که اگر دیر دیده شوند، شاید مسیر زندگیشان برای همیشه تغییر کند.
کاردرمانی از بدو تولد تا سالمندی
کارشناس ارشد کاردرمانی این مرکز نیز با تأکید بر اهمیت ارزیابی رشد کودکان از نخستین روزهای زندگی گفت: کاردرمانی تنها به درمان یک مشکل محدود نمیشود، بلکه از بدو تولد تا سالمندی، با هدف تکمیل سیر رشد و بازگرداندن فرد به استقلال و زندگی عادی، خدمات تخصصی ارائه میدهد.الهام براهیمی، کارشناس ارشد کاردرمانی و فارغالتحصیل دانشگاه شهید بهشتی اظهار کرد: «کاردرمانی به طور کلی بر رشد انسان از ابتدای زندگی تمرکز دارد. دو هدف اصلی در این حوزه دنبال میشود؛ نخست اینکه سیر رشد فرد بهصورت کامل و طبیعی طی شود و دوم اینکه اگر در این مسیر اختلالی ایجاد شد، فرد بتواند تا حد ممکن به استقلال برسد و به زندگی عادی بازگردد.» وی افزود: «خدمات کاردرمانی از همان دوران جنینی و بهویژه از بدو تولد اهمیت پیدا میکند. چه نوزاد نارس باشد و چه در زمان طبیعی متولد شده باشد، باید از نظر رشد جسمی و شناختی بررسی شود. رشد فقط به بدن محدود نیست؛ مغز و تواناییهای شناختی نیز باید همزمان و هماهنگ با رشد جسمی تکامل پیدا کنند.» ابراهیمی با اشاره به پیامدهای نبود ارزیابی تخصصی در نوزادان، بهویژه نوزادان نارس، گفت: «اگر کودک نارس از همان ابتدا توسط کاردرمانگر ارزیابی نشود، ممکن است مشکلاتی که در آینده بروز میکنند، دیر تشخیص داده شوند؛ مشکلاتی مانند تأخیر در گرفتن گردن، نشستن، راه رفتن یا ضعف در توجه، تمرکز و سایر مهارتهای شناختی.
در حالی که حضور کاردرمانگر از بدو تولد میتواند یا کودک را در مسیر رشد طبیعی نگه دارد یا شدت آسیبهای احتمالی آینده را کاهش دهد.» این متخصص کاردرمانی نوزادان ادامه داد: «اگر کودک در سنین بالاتر نیز دچار هرگونه اختلال شناختی، جسمی یا حتی روانی باشد، باز هم خدمات کاردرمانی میتواند از پیشرفت مشکل جلوگیری کرده و عملکرد او را بهبود دهد.» وی درباره شایعترین حوزههای نیازمند مداخله کاردرمانی توضیح داد: «در بخش شناختی، اختلالاتی مانند نقص توجه، بیشفعالی، اوتیسم و مشکلات هماهنگی رشدی از جمله مواردی هستند که میتوانند عملکرد کودک را در خانه و مدرسه مختل کنند. بسیاری از این کودکان بدون مداخله بهموقع، در آزمونهای ورودی مدرسه رد میشوند یا در سنین بالاتر از تحصیل خارج میشوند.» براهیمی با برجسته کردن همکاری کاردرمانی با مدارس، تصریح کرد: «در بسیاری از موارد، مداخله کاردرمانی میتواند مانع از این شود که کودکی با استعداد به مدرسه استثنایی ارجاع شود.
در عین حال، برای کودکانی که قبلاً به مدارس استثنایی اعزام شدهاند، خدمات کاردرمانی میتواند عملکرد آنها را بهبود دهد.» وی همچنین به مسئله اختلالات یادگیری در دانشآموزان عادی اشاره کرد و گفت: «بسیاری از کودکانی که در مدرسه مشکل در یادگیری خواندن، نوشتن یا ریاضیات دارند، در واقع نیازمند ارزیابی و مداخله کاردرمانی هستند. این مشکلات قابل درمان یا بهبود هستند، اما متاسفانه در استان ما هنوز زیرساختهای لازم برای همکاری مستمر کاردرمانگران با مدارس وجود ندارد.» در پایان، این کارشناس ارشد کاردرمانی با تأکید بر ضرورت توسعه خدمات کاردرمانی در سطح استان خاطرنشان کرد: «برای جلوگیری از تبدیل شدن کودکان مستعد به افراد وابسته، باید سیستم ارزیابی رشد را از بدو تولد تقویت کنیم. همچنین همکاری با مدارس و آموزش مربیان ویژه برای شناسایی بهموقع اختلالات، گامی ضروری است.»
سکوت اجباری؛ وقتی غفلت، آینده کودکان بندرعباس را میبلعد
ارغوان ایدون، کارشناس شنواییشناسی و تعادل مرکز رشد و تکامل بندرعباس هم پرده از واقعیتهایی برمیدارد که نشاندهنده مرز باریک بین «زندگی عادی» و «انزوای اجتماعی» است. او میگوید: «ارزیابی شنوایی در این مرکز، از لحظه تولد آغاز میشود. ما تنها با یک تست ساده روبرو نیستیم؛ بلکه با تعیین سرنوشت کودکانی طرفیم که یا در وضعیت نرمال شناختی هستند و یا به دلیل مشکلات ذهنی و حرکتی، از سوی کاردرمانگران به ما ارجاع داده میشوند.»
عفونت گوش میانی؛ بمب ساعتی در مدارس
ایدون با اشاره به شیوع نگرانکننده عفونت گوش میانی در سنین پیش از دبستان و ابتدایی، هشدار میدهد که این مسئله تنها یک بیماری ساده نیست. به گفته وی، این عفونتهای مکرر علاوه بر کاهش موقت شنوایی، بر پردازشهای شنوایی مرکزی در مغز تاثیر گذاشته و در آینده اختلالات جدیتری ایجاد میکنند. سئوال اینجاست: چند کودک در مدارس ما به برچسب «کودن» یا «کمتمرکز» متهم میشوند، در حالی که ریشه مشکل آنها در گوش میانیشان پنهان شده است؟
تکنولوژی در خدمت تشخیص؛ وقتی کودک توان سخن گفتن ندارد
در این مرکز، از ابزارهای دقیقی همچون «تیمپانومتری» برای بررسی وضعیت عفونت و «ادیومتری» برای کودکان همکار استفاده میشود. اما چالش اصلی زمانی است که کودک به دلیل تاخیر گفتاری یا مشکلات شناختی، توان همکاری ندارد. ایدون میگوید: «در این موارد از تست ABR (پاسخهای شنیداری ساقه مغز) استفاده میکنیم تا بدون نیاز به پاسخ کودک، آستانههای شنوایی او را تخمین بزنیم.»
هزینه سنگین یک تشخیص دیرهنگام
واقعیت تلخ اینجاست: کودکی که دیر تشخیص داده شود، نه میتواند زبان باز کند، نه میتواند در مدارس عادی درس بخواند و نه در آینده شغلی خواهد داشت. خروجی این چرخه معیوب، چیزی جز «انزوای اجتماعی» و تحمیل هزینههای گزاف توانبخشی به بدنه دولت و خانوادهها نیست.
نقش تست «بیلی» در غربالگری تکامل کودکان در بندرعباس
طوبی اردمه، کارشناس بهداشت عمومی مرکز رشد و تکامل بندرعباس، با اشاره به روند غربالگری تکامل کودکان در مراکز بهداشتی گفت: یکی از ابزارهای اولیه برای بررسی وضعیت رشد و تکامل کودکان، پرسشنامههای ASQ است که بهصورت رایگان در مراکز بهداشتی در اختیار خانوادهها قرار میگیرد.وی توضیح داد: «پرسشنامه ASQ بیشتر بر اساس پاسخهای والدین، بهویژه مادران، تکمیل میشود؛ اما ممکن است برخی خانوادهها نتوانند وضعیت کودک را بهدرستی ارزیابی کنند یا در پاسخدهی دچار خطا شوند. به همین دلیل، اگر نتیجه این پرسشنامه مشکوک یا دارای مشکل باشد، کودک به مرکز رشد و تکامل ارجاع داده میشود.» به گفته اردمه، در این مرحله از تست «بیلی» استفاده میشود؛ آزمونی حضوری و مهارتی که طی آن تواناییهای کودک بهطور مستقیم توسط کارشناس بررسی میشود. او افزود: «در تست بیلی، مهارتهای کودک بهصورت عملی ارزیابی میشود و اگر خطایی در مرحله پرسشنامه وجود داشته باشد، در این بررسی دقیقتر مشخص خواهد شد.» این کارشناس تأکید کرد: تست بیلی ماهیت درمانی ندارد و بیشتر با هدف غربالگری، پیشگیری و راستیآزمایی نتایج اولیه انجام میشود. در صورت مشاهده اختلال یا تأخیر تکاملی، کودک برای بررسیهای تخصصیتر به متخصص مغز و اعصاب ارجاع داده میشود.
ثبت دیدگاه