نورپردازی‌های شبانه؛ زیبایی یا آلودگی بصری؟

دریانیوز//شب‌های شهر دیگر مثل گذشته آرام و تاریک نیستند. از نمای برج‌ها و مجتمع‌های تجاری گرفته تا ساختمان‌های اداری و حتی بعضی خانه‌های شخصی، همه جا زیر هجوم نورهای رنگی، چشمک‌زن و گاه بسیار تند قرار گرفته است. گویی رقابتی خاموش میان بناها درگرفته تا هر کدام با شدت بیشتر بدرخشد، بیشتر دیده شود و سهم بیشتری از نگاه رهگذران را به خود اختصاص دهد. اما پرسش مهم اینجاست: این نورپردازی‌ها نشانه زیبایی و هویت شهری‌اند یا شکل تازه‌ای از آشفتگی بصری و آلودگی نوری که آرامش شب را از شهر می‌گیرد؟ نورپردازی در اصل باید به شهر کمک کند تا در شب خوانا، امن و دلپذیر باشد. اگر درست طراحی شود، می‌تواند با برجسته کردن عناصر معماری، حس تعلق ایجاد کند و حتی به هویت شهری عمق ببخشد. اما آنچه امروز در بسیاری از نقاط شهری دیده می‌شود، با مفهوم نورپردازی حرفه‌ای فاصله دارد. استفاده افراطی از نورهای شدید، رنگ‌های نامتناسب، رقص‌های نوری بی‌منطق و تابلوهای پرزرق‌وبرق، نه‌تنها به زیبایی شهر چیزی اضافه نمی‌کند، بلکه آن را به صحنه‌ای شلوغ و خسته‌کننده تبدیل می‌کند. این نوع نورپردازی بیشتر به خودنمایی شبیه است تا طراحی شهری.

شهر، فقط مجموعه‌ای از ساختمان‌ها نیست؛ زیستگاهی انسانی است که باید ریتم و آرامش داشته باشد. شب، بخشی از این ریتم است. انسان به تاریکی نسبی نیاز دارد؛ تاریکی‌ای که نه به معنای ناامنی، بلکه به معنای تعادل و استراحت برای چشم و ذهن است. وقتی نمای یک ساختمان با نورهایی بسیار سفید و تیز روشن می‌شود، یا چراغ‌هایی با شدت بالا مدام چشم را هدف قرار می‌دهند، آرامش بصری شهر از بین می‌رود. رهگذر دیگر نمی‌تواند در فضای شهری تنفس کند؛ نگاهش مدام بین منابع نور سرگردان می‌شود و ذهنش به جای آرام گرفتن، درگیر محرک‌های بی‌وقفه می‌ماند. از سوی دیگر، بسیاری از این نورپردازی‌ها هیچ تناسبی با بافت شهری ندارند. ساختمانی که در محله‌ای مسکونی یا در کنار بناهای تاریخی قرار گرفته، اگر با نورهای نئونی یا الگوهای رنگی شدید روشن شود، نه‌تنها با محیط ناسازگار است، بلکه به نوعی تجاوز بصری نیز تبدیل می‌شود. معماری، زمانی معنا پیدا می‌کند که با محیط پیرامون خود گفت‌وگو کند. اما نورپردازی‌های تند و غیراستاندارد این گفت‌وگو را قطع می‌کنند و به جای آن، فریاد می‌زنند. نتیجه، شهری است که در آن چشم فرصت مکث ندارد و هیچ عنصر آرامی مجال دیده شدن پیدا نمی‌کند. مسئله فقط زیبایی نیست؛ پای سلامت انسان نیز در میان است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد آلودگی نوری می‌تواند بر خواب، تمرکز، خلق‌وخو و حتی سلامت جسمی اثر بگذارد.

نورهای شدید شبانه چرخه طبیعی بدن را مختل می‌کنند و کیفیت خواب ساکنان را کاهش می‌دهند. برای بسیاری از شهروندان، پنجره‌ای که رو به یک نمای پرنور باز می‌شود، به‌جای منظره‌ای دلنشین، مزاحمتی دائمی است. آنچه برای صاحب ساختمان نماد شکوه و مدرن بودن تلقی می‌شود، برای ساکن روبه‌رو ممکن است به معنای بی‌خوابی و فرسودگی باشد. از منظر محیط‌زیستی نیز، این موضوع قابل‌تأمل است. نورهای بی‌رویه انرژی مصرف می‌کنند و بخش زیادی از آن هدر می‌رود. در زمانی که جهان با بحران انرژی و ضرورت کاهش مصرف روبه‌روست، روشن نگه داشتن نماها تا نیمه‌شب یا تمام شب، فقط نوعی اسراف نیست؛ نشانه‌ای از بی‌توجهی به مسئولیت شهری است. افزون بر این، آلودگی نوری بر زیست شبانه پرندگان، حشرات و دیگر موجودات زنده نیز اثر می‌گذارد. شهری که می‌خواهد مدرن باشد، باید از طبیعت هم یاد بگیرد که روشنایی را با اندازه و معنا به کار ببرد، نه با افراط.یکی از مشکلات اصلی، نبود استاندارد روشن و الزام‌آور در طراحی نورپردازی شهری است. در بسیاری از موارد، تصمیم‌گیری درباره روشنایی نماها نه بر پایه اصول زیبایی‌شناسی و اقلیمی، بلکه بر اساس سلیقه کارفرما یا نگاه تبلیغاتی انجام می‌شود. هر چه نور بیشتر، گویی بنا مهم‌تر. این ذهنیت غلط باعث شده است که بسیاری از ساختمان‌ها از هویت معماری خود فاصله بگیرند و تنها به سطحی درخشان برای جلب توجه تبدیل شوند.

در چنین فضایی، دیگر تفاوتی میان نورپردازی هنرمندانه و نورافشانی بی‌قاعده باقی نمی‌ماند. باید پذیرفت که شهر، صحنه نمایش دائمی نیست. نورپردازی اگر قرار است خدمتی به شهر کند، باید تابع اصولی مشخص باشد: تناسب با کاربری ساختمان، احترام به بافت پیرامونی، پرهیز از خیرگی، استفاده محدود از رنگ‌های تند، و توجه به زمان خاموشی. روشن کردن کامل یک نمای بزرگ از غروب تا سپیده‌دم، نه نشانه شکوه است و نه جلوه تمدن؛ بیشتر نشانه‌ای از نبود مدیریت و نبود درک درست از مفهوم «زیبایی شبانه» است. شهر خوب، شهری است که شب را هم محترم بشمارد. شب، فرصتی برای استراحت چشم، بازگشت ذهن و آرام گرفتن فضاست. اگر این شب با نورهای بی‌رویه و بی‌قاعده به روزی مصنوعی تبدیل شود، بخشی از کیفیت زندگی شهری از بین می‌رود. نور باید خادم شهر باشد، نه حاکم آن. باید راه را نشان دهد، نه آن‌قدر بتابد که چشم را خسته کند. باید زیبایی را برجسته کند، نه اینکه خود به مسئله تبدیل شود. در تعریف توسعه شهری، باید از «بیشتر روشن کردن» به «بهتر روشن کردن» برسیم. شهری که به جای جلوه‌گری افراطی، به آرامش بصری، سلامت شهروندان و مسئولیت محیط‌زیستی اهمیت بدهد، شهری انسانی‌تر است. نور اگر درست به کار رود، می‌تواند نشانه زندگی باشد؛ اما اگر بی‌مهار شود، به آلودگی تبدیل می‌شود. و آلودگی، هر نامی که داشته باشد، نهایتا از کیفیت زندگی می‌کاهد.