دریانیوز // کیسه پلاستیکی شاید کوچکترین و در عین حال عادیترین کالای مصرفی زندگی روزمره باشد، اما اثر آن بر طبیعت، سلامت انسان و نظام مدیریت پسماند، بهمراتب بزرگتر از اندازهاش است. در حالی که سازمان حفاظت محیطزیست بررسی جایگزینهای پایدار برای این محصول را در دستور کار قرار داده، کارشناسان هشدار میدهند که راهحل، فقط عوض کردن جنس کیسه نیست؛ بلکه باید الگوی مصرف، شیوه خرید و حتی عادتهای ساده روزانه نیز تغییر کند.
پلاستیک؛ مهمان ناخوانده زندگی روزمره
در بسیاری از خریدهای روزانه، از نانوایی و میوهفروشی گرفته تا فروشگاههای بزرگ، هنوز اولین انتخاب فروشنده و خریدار یک چیز است: کیسه پلاستیکی. سبک است، ارزان است، در لحظه کار را راه میاندازد و همین سادگی، آن را به یکی از پرمصرفترین اقلام جهان تبدیل کرده است. اما آنچه در ظاهر یک خدمت کوچک به نظر میرسد، در مقیاس کلان به بحرانی جدی برای محیطزیست بدل شده؛ بحرانی که رد آن را میتوان در خیابانها، مسیلها، سواحل، رودخانهها، جنگلها و حتی در زنجیره غذایی انسان دید.کیسههای پلاستیکی به دلیل عمر طولانی، تجزیهپذیری بسیار کند و رهاسازی آسان در محیط، از جمله پسماندهایی هستند که بهراحتی از کنترل خارج میشوند. در بسیاری از شهرها، همین کیسههای سبک با نخستین وزش باد از سطل زباله یا معابر شهری خارج میشوند و راهی کانالهای آب، رودخانهها و دریا میشوند. در ظاهر، یک تکه پلاستیک نازک است؛ اما در عمل میتواند سالها در طبیعت باقی بماند و در این مدت، صدها مشکل کوچک و بزرگ ایجاد کند.
چرا کیسه پلاستیکی اینقدر مسئلهساز شده است؟
پاسخ را باید در سه ویژگی اصلی آن جستوجو کرد: تولید انبوه، مصرف یکباره و ماندگاری طولانی. کیسه پلاستیکی برای مصرفکننده، ارزان و در دسترس است؛ برای تولیدکننده، سودآور و سریع؛ اما برای طبیعت، یک بار سنگین و فرساینده. این محصول معمولاً فقط چند دقیقه استفاده میشود، اما ممکن است صدها سال در محیط باقی بماند.پلاستیکها بهویژه وقتی در معرض نور خورشید، باد، گرما و اصطکاک قرار میگیرند، به قطعات ریزتری تبدیل میشوند. این ریزپلاستیکها دیگر فقط یک زباله قابل مشاهده نیستند، بلکه ذراتی هستند که وارد خاک، آب، هوا و در نهایت وارد بدن موجودات زنده میشوند. امروز دیگر مسئله فقط کیسهای نیست که در کنار جاده یا روی شاخه درخت گیر کرده؛ مسئله شبکهای از اثرات پنهان و گسترده است که مدیریت آن از مرزهای شهری عبور کرده است.
خطر برای حیاتوحش و منابع آبی
کیسههای پلاستیکی برای حیاتوحش یکی از مرگبارترین انواع پسماند محسوب میشوند. پرندگان، لاکپشتهای دریایی، ماهیها و برخی جانوران دیگر، این کیسهها را با غذا اشتباه میگیرند یا در آن گرفتار میشوند. در دریا، یک کیسه پلاستیکی شناور ممکن است برای لاکپشت شبیه عروس دریایی باشد و برای پرنده آبزی، طعمهای بیخطر به نظر برسد. نتیجه اما چیزی جز خفگی، انسداد گوارشی، گرسنگی و مرگ نیست.در خشکی نیز وضعیت بهتر نیست. کیسههای رهاشده در طبیعت، با مسدود کردن مسیر آب و جمع شدن در کانالها و مسیلها، میتوانند به تشدید آبگرفتگی و سیلاب کمک کنند. در شهرهایی که مدیریت پسماند و روانآبها با ضعف روبهروست، همین زبالههای سبک به معضلی جدی تبدیل میشوند. از سوی دیگر، ورود پلاستیک به خاک، تهویه و ساختار زیستی خاک را مختل میکند و بر چرخه طبیعی تجزیه مواد آلی اثر میگذارد.
پلاستیک و سلامت انسان
سالها تصور میشد پلاستیک فقط یک مسئله زیستمحیطی است؛ اما پژوهشهای جدید نشان دادهاند که این موضوع مستقیماً با سلامت انسان نیز پیوند دارد. ریزپلاستیکها اکنون در آب آشامیدنی، غذاهای دریایی، نمک، هوا و حتی برخی فرآوردههای غذایی شناسایی شدهاند. هنوز همه ابعاد اثرگذاری آنها روشن نیست، اما نگرانیها درباره ورود این ذرات به بدن و پیامدهای احتمالی آن بر سیستم گوارش، ایمنی و هورمونی رو به افزایش است.هرچند کیسه پلاستیکی به خودی خود ممکن است در نگاه اول بیخطر به نظر برسد، اما وقتی میلیونها کیسه در سطح کشور و میلیاردها کیسه در مقیاس جهانی مصرف میشود، اثر تجمعی آن قابل چشمپوشی نیست. آنچه امروز در قالب یک عادت ساده روزمره دیده میشود، فردا میتواند به هزینههای سنگین سلامت عمومی و محیطزیست تبدیل شود.
آیا کیسه پارچهای راهحل کامل است؟
در همین نقطه است که بحث جایگزینها اهمیت پیدا میکند. نرگس فلاح، سرپرست دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیطزیست، در توضیح رویکرد جدید این سازمان تأکید کرده که هدف، صرفاً جایگزینی کیسههای پلاستیکی با کیسههای پارچهای نیست، بلکه «استفاده از جایگزینهای پایدار» دنبال میشود. این نکته مهمی است؛ چون در سالهای اخیر، بسیاری از برنامههای کاهش مصرف پلاستیک به این برداشت سادهانگارانه رسیدهاند که هر کیسه پارچهای، لزوماً بهتر از هر کیسه پلاستیکی است. اما واقعیت پیچیدهتر از این حرفهاست.فلاح درباره کیسههای پارچهای این پرسش را مطرح کرده که آیا با در نظر گرفتن میزان مصرف انرژی، آب و سایر منابع در فرآیند تولید، میتوان آنها را بهعنوان جایگزینی کاملاً پایدار معرفی کرد یا خیر. این پرسش، نقطه آغاز یک نگاه علمیتر به مسئله است.
درست است که کیسه پارچهای به دلیل قابلیت استفاده چندباره، از کیسه پلاستیکی بهتر است؛ اما این به معنای «بهترین» بودن آن نیست.تولید برخی کیسههای پارچهای، بهویژه اگر از الیاف خاص یا در فرآیندهای صنعتی پرمصرف تهیه شوند، ممکن است ردپای زیستمحیطی قابل توجهی داشته باشند. اگر چنین کیسهای فقط چند بار استفاده شود، مزیت زیستمحیطی آن نسبت به پلاستیک کاهش مییابد. بنابراین، آنچه اهمیت دارد، فقط جنس کیسه نیست؛ بلکه تعداد دفعات استفاده، دوام، امکان بازیافت و میزان منابع مصرفشده در کل چرخه عمر آن است.
گزینههای دیگر؛ از زیستتخریبپذیرها تا سبد خرید
در کنار کیسههای پارچهای، گزینههای دیگری نیز مطرح شدهاند. نرگس فلاح گفته است که کیسههای زیستتخریبپذیر با دوام مناسب نیز از جمله گزینههایی هستند که در حال مطالعهاند تا مشخص شود کدام فناوری میتواند جایگزین مناسبتری برای کیسههای پلاستیکی باشد. این نگاه نشان میدهد که سازمان حفاظت محیطزیست به سمت انتخاب یک راهحل تکبعدی نمیرود و ترجیح میدهد گزینهها را از نظر علمی، اقتصادی و محیطزیستی بسنجد.با این حال، زیستتخریبپذیر بودن هم همیشه به معنای حل کامل مسئله نیست.
برخی از این محصولات در شرایط خاصی تجزیه میشوند و اگر آن شرایط فراهم نباشد، تفاوت چندانی با پلاستیک معمولی ندارند. به همین دلیل، استانداردگذاری و نظارت بر کیفیت این محصولات اهمیت زیادی دارد. اگر قرار است جایگزینی معرفی شود، باید هم دوام قابل قبول داشته باشد و هم در عمل به طبیعت آسیب کمتری بزند.از سوی دیگر، تجربه سبدهای خرید نیز نباید فراموش شود. فلاح به درستی یادآور شده که سبدهای خرید که در گذشته بهطور گسترده مورد استفاده قرار میگرفتند، میتوانند الگوی مناسبی برای کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی باشند. شاید این پیشنهاد در نگاه نخست ساده به نظر برسد، اما دقیقاً از همین جنس راهحلهاست که میتواند الگوی مصرف را تغییر دهد. وقتی خریدار از خانه با کیف یا سبد شخصی بیرون میآید، اساساً نیازی به کیسه یکبارمصرف ندارد.
مسئله فقط جایگزینی نیست؛ مسئله کاهش مصرف است
یکی از خطاهای رایج در مواجهه با بحران پلاستیک این است که تصور میکنیم باید حتماً برای هر کیسه پلاستیکی، یک جایگزین همجنس پیدا کنیم. در حالی که در بسیاری از موارد، بهترین راهحل اصلاً جایگزینسازی نیست؛ بلکه کاهش مصرف است. یعنی به جای اینکه فقط شکل پسماند را عوض کنیم، باید نیاز به تولید و مصرف را کم کنیم.این موضوع به فرهنگ خرید برمیگردد. بسیاری از کیسههایی که امروز مصرف میشوند، ضرورت واقعی ندارند. یک خرید کوچک، یک کالا، یک بسته نان یا یک میوه، با همان سبد یا کیف شخصی قابل حمل است. اما سالها عادت کردهایم که برای کوچکترین خرید هم سراغ کیسه پلاستیکی برویم. تغییر این عادت، شاید از هر فناوری پیشرفتهای مؤثرتر باشد.فروشگاهها، نانواییها، میادین میوه و ترهبار و حتی واحدهای صنفی خرد، در این تغییر نقش دارند. اگر مراکز خرید بهطور جدی در ارائه کیسههای یکبارمصرف محدودیت ایجاد کنند و در مقابل، مشتری را به استفاده از کیسههای چندبارمصرف یا سبد شخصی تشویق کنند، رفتار عمومی نیز بهتدریج تغییر خواهد کرد. تجربه بسیاری از کشورها نشان داده که بدون همراهی شبکه توزیع، هیچ سیاستی در کاهش مصرف پلاستیک موفق نمیشود.
نقش دولت و نهادهای اجرایی
اظهارات مسئول دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیطزیست، از این جهت اهمیت دارد که نشان میدهد موضوع در سطح سیاستگذاری نیز در حال جدیتر شدن است. فلاح گفته است کمیته پژوهش و فناوری سازمان در حال انجام مطالعات و تدوین برنامه اقدام برای انتخاب و توسعه مناسبترین جایگزینهای پایدار پلاستیک است. این جمله، اگر به برنامه اجرایی منتهی شود، میتواند آغاز یک تغییر واقعی باشد.اما برای موفقیت، تنها پژوهش کافی نیست. باید استانداردهای روشن برای تولید، توزیع و مصرف جایگزینها تدوین شود.
همچنین لازم است شهرداریها، آموزشوپرورش، رسانهها و نهادهای فرهنگی در این مسیر وارد شوند. کاهش مصرف پلاستیک فقط یک موضوع محیطزیستی نیست؛ موضوعی آموزشی، اقتصادی و حتی فرهنگی است. اگر مردم ندانند که هر کیسه پلاستیکی چه هزینهای برای محیطزیست دارد، طبیعی است که در رفتار روزمره خود تغییری ایجاد نکنند.همچنین لازم است تولیدکنندگان نیز مسئولیتپذیر باشند. نمیتوان از جامعه خواست که کمتر پلاستیک مصرف کند، اما در بازار همچنان محصول ارزان، فراوان و بیقید ارائه شود. سیاست کاهش مصرف باید از مبدأ تولید تا مقصد مصرف، پیوسته و منسجم باشد. در غیر این صورت، نتیجه فقط جابهجایی مشکل از یک بخش به بخش دیگر خواهد بود.
از آگاهی تا تغییر رفتار
بحران کیسههای پلاستیکی، در ظاهر کوچک است اما ریشهای عمیق در الگوی مصرف دارد. سالهاست که به این محصول به چشم یک ابزار ساده و بیهزینه نگاه شده، در حالی که هزینه واقعی آن را طبیعت پرداخته است. اکنون وقت آن رسیده که این هزینه دیده شود. هر کیسهای که بیدلیل مصرف نمیشود، یعنی یک گام کوچک به سمت کاهش فشار بر محیطزیست.در این میان، نقش آگاهیبخشی بسیار مهم است. مردم اگر بدانند کیسهای که چند دقیقه استفاده میشود، ممکن است دههها در طبیعت باقی بماند، در خرید و مصرف دقت بیشتری خواهند کرد. اگر بدانند کیسه پارچهای هم باید چندینبار استفاده شود تا مزیت محیطزیستی پیدا کند، نسبت به انتخاب خود مسئولانهتر برخورد خواهند کرد. و اگر بدانند بهترین راه، کاهش مصرف غیرضروری است، دیگر هر راهحل سادهای را کافی نخواهند دانست.کیسه پلاستیکی شاید نماد کوچکترین شکل راحتی در زندگی مدرن باشد، اما در مقیاس بزرگ، یکی از نمادهای پرهزینه بیتوجهی به محیطزیست است.
آنچه امروز به عنوان یک کالای ارزان و دمدستی مصرف میشود، فردا به شکل زبالهای ماندگار، خطرناک و پرهزینه بازمیگردد. از همین رو، سخنان نرگس فلاح درباره لزوم بررسی جایگزینهای پایدار، یادآور یک نکته مهم است: راهحل واقعی، صرفاً عوض کردن جنس کیسه نیست، بلکه بازنگری در رفتار مصرفی جامعه است.اگر قرار باشد آیندهای پاکتر برای شهرها، رودخانهها و سواحل داشته باشیم، باید از همین تصمیمهای کوچک شروع کنیم: همراه داشتن کیف یا سبد شخصی، استفاده چندباره از محصولات بادوام، مطالبه جایگزینهای واقعی و پرهیز از مصرف بیرویه. محیطزیست با شعار نجات پیدا نمیکند؛ با تغییر عادتهای روزمره نجات پیدا میکند.
ثبت دیدگاه