دریانیوز// مرکز جامع رشد و تکامل کودکان در بیمارستان کودکان بندرعباس؛یکی از مراکزی است که با هدف شناسایی، ارزیابی و مداخله زودهنگام در اختلالات رشد و نمو کودکان فعالیت میکند. مرکز رشد و تکامل بندرعباس بهعنوان یکی از مراکز تخصصی ارزیابی کودکان، نقش مهمی در شناسایی زودهنگام تأخیرهای رشدی و تکاملی دارد؛ تأخیرهایی که اگر در زمان مناسب تشخیص داده نشوند، میتوانند آینده تحصیلی، ارتباطی و اجتماعی کودک را تحت تأثیر قرار دهند.در این مرکز مشکلاتی مانند تأخیر در گرفتن گردن، نشستن، راه رفتن یا ضعف در توجه، تمرکز و سایر مهارتهای شناختی کودکان بررسی و تحت درمان قرار
می گیرد.به گفته مدیر مرکز رشد و تکامل بندرعباس، مسیر درمان تنها به دارو محدود نیست. وی تأکید میکند: «در کنار مسیرهای تشخیصی، بخش مهمی از درمان شامل توانبخشی است. توانبخشی میتواند شامل گفتاردرمانی، کاردرمانی ذهنی و کاردرمانی حرکتی باشد.» این خدمات، بخش مهمی از فعالیت مرکز رشد و تکامل بندرعباس را تشکیل میدهد؛ مرکزی که به گفته او هم در فرآیند غربالگری و ارزیابی نقش دارد و هم در ارائه خدمات توانبخشی به کودکان. البته شنوایی سنجی هم در این مرکز انجام می شود.یکی از نکات مهم در سخنان دکتر خواجهزاده بندری، جایگاه اجتماعی این مرکز است. وی میگوید: این مرکز بهویژه برای خانوادههایی اهمیت دارد که توان مراجعه مداوم به مراکز خصوصی را ندارند.
به تعبیر او، «بیشترین فایده این مرکز برای قشر ضعیف و متوسط جامعه است؛ خانوادههایی که دسترسی کامل و مستقیم به کلینیکهای خصوصی ندارند و میتوانند از خدماتی که در این مرکز برای آنان فراهم شده استفاده کنند.»این نکته، وجه مهمی از عدالت در سلامت را نشان میدهد. بسیاری از خانوادهها ممکن است به دلیل مشکلات اقتصادی، اجتماعی یا نبود آگاهی کافی، پیگیری مشکلات تکاملی کودک را به تعویق بیندازند. اما در یک نظام ارجاع منظم، از خانه بهداشت تا مرکز تخصصی، امکان شناسایی و پیگیری کودکان بیشتر میشود؛ مشروط بر آنکه خانوادهها نیز مراقبتهای روتین کودک را جدی بگیرند و در زمان مقرر به مراکز بهداشتی مراجعه کنند.دکتر خواجهزاده بندری درباره اهمیت تشخیص زودهنگام هشدار میدهد: «بسیاری از تأخیرهایی که در رشد و تکامل کودکان دیده میشود، میتواند ناشی از بیماریهای زمینهای مغز و اعصاب باشد. بعضی از این بیماریها پیشرونده هستند، اما اگر در مراحل اولیه تشخیص داده شوند، در بسیاری از موارد قابل درماناند یا میتوان جلوی پیشرفت آنها را گرفت.» این سخن نشان میدهد که تأخیر در حرفزدن، راهرفتن یا مهارتهای شناختی، همیشه موضوعی ساده و گذرا نیست و گاهی زنگ خطری برای بیماریهای جدیتر است.
به گفته وی، مداخله بهموقع میتواند باعث بهبود مشکلات کلامی، حرکتی یا شناختی شود و در برخی موارد مسیر بیماری را تغییر دهد. اما اگر کودک رها شود و پیگیری صورت نگیرد، تأخیرها باقی میمانند و در آینده به مشکلات بزرگتر تبدیل میشوند؛ مشکلاتی از جنس ضعف در تحصیل، ناتوانی در یافتن شغل مناسب، دشواری در روابط اجتماعی، مشکل در تشکیل خانواده و کاهش کیفیت زندگی.در واقع، کودک امروز که شاید فقط دیرتر حرف میزند یا دیرتر راه میرود، اگر بهموقع ارزیابی نشود، ممکن است در آینده با زنجیرهای از مشکلات روبهرو شود. اینجاست که نقش مرکز رشد و تکامل نهتنها درمانی، بلکه پیشگیرانه و اجتماعی است؛ مرکزی که میتواند از شکلگیری آسیبهای بزرگتر جلوگیری کند.مرکز رشد و تکامل بندرعباس اکنون به عنوان یکی از حلقههای مهم نظام ارجاع در استان هرمزگان فعالیت میکند. کودکانی که از خانههای بهداشت، مراکز درمانی یا حتی بهصورت مستقیم مراجعه میکنند، پس از ارزیابی اولیه و انجام تستهای لازم، در صورت نیاز وارد مسیر درمان و توانبخشی میشوند. این مسیر، اگرچه شاید برای خانوادهها در ابتدا پیچیده به نظر برسد، اما در عمل میتواند سادهترین راه برای نجات آینده کودک، خانواده و جامعه است.این حرفی شعاری نیست؛ واقعیتی است که هر روز در اتاقهای معاینه، جلسات گفتاردرمانی و کاردرمانی، و در نگاه خانوادههایی دیده میشود که بهموقع متوجه مشکل فرزندشان شدهاند و راه درمان را آغاز کردهاند.
مسئولیت اجتماعی صنایع
در شهر بندرعباس، شهری که نبض اقتصادی کشور در آن میتپد و ابرپروژههای صنعتی، آسمانش را با دود و بخار پر کردهاند، یک «صنعتِ حیاتی» در محاق فراموشی فرو رفته است: «سرمایهگذاری بر روی تکامل عصبی نسل آینده». این گزارش نه یک متن تبلیغاتی، بلکه فریادی است از دل یکی از حیاتیترین مراکز درمانی استان؛ جایی که مرز میان «یک زندگی عادی» و «معلولیت ذهنی-حرکتی» تنها در یک تشخیص بهموقع و مداخله زودهنگام خلاصه میشود.اما در حالی که بیشترصنایع استان کمتر به حوزه مسئولیت های اجتماعی توجه دارند، ساختمانی که باید مأمن کودکان دارای اختلالات رشدی باشد، در محدودیتهای فضا و امکانات دستوپاشکسته نفس میکشد وضرورت دارد صنایع و بنگاه های اقتصادی استان برای ساخت مرکزمجهزجامع رشد وتکامل بندرعباس مشارکت داشته باشند .
نگاهی به یک بحران خاموش
وقتی از اختلالات رشدی سخن میگوییم، با طیفی از مشکلات روبهرو هستیم که اگر در «سن طلایی» (پیش از ۵ سالگی) شناسایی نشوند، هزینههایی که جامعه در دهههای آینده باید برای آنها بپردازد، هزاران برابر بیشتر از هزینه ساخت یک مرکز مجهز است. اوتیسم، بیشفعالی، نقص توجه و تمرکز، اختلالات یادگیری، فلج مغزی،مشکلات جسمی و حسی ،بی قراری کودکان، بدشکلی اندامها، تأخیرهای گفتاری و نوزادان نارس و…؛ اینها کلماتی هستند که شاید در گزارشهای آماری ساده به نظر برسند، اما برای خانوادههایی که با آنها دستوپنجه نرم میکنند، یک کابوس شبانهروزی هستند.دکتر محمدامین خواجهزاده بندری، فوقتخصص مغز و اعصاب کودکان و مدیر مرکز رشد و تکامل بندرعباس، با صراحت از وضعیتی سخن میگوید که کمتر به آن پرداخته شده است: «تکامل عصبی کودک، برخلاف رشد فیزیکی که با یک نمودار ساده قابل پایش است، پیچیدگیهای خاص خود را دارد. ما در این مرکز، کودک را از حیث حرکتی، گفتاری و شناختی غربال میکنیم. اگر یک کودکِ دارای تأخیر گفتاری، امروز تحت درمان قرار نگیرد، فردا در مدرسه دچار اختلال یادگیری میشود، در نوجوانی اعتمادبهنفس خود را از دست میدهد و در نهایت به یک نیروی کارِ ناکارآمد در جامعه تبدیل میشود.»
شکاف میان نیاز و واقعیت؛ تکرار یک تراژدی مدیریتی
مدیر این مرکز با تفکیک دقیق بین «رشد» و «نمو»، تأکید میکند که غربالگری اولیه (تست ASQ) تنها شروع ماجراست. مرحله بعد، آزمونهای تخصصیتر مانند تست «بیلی» (Bayley) است. اما مشکل کجاست؟ مشکل اینجاست که ما در هرمزگان، با وجود درآمدهای سرشارِ صنایع بزرگ، همچنان در زیرساختهای ابتدایی ماندهایم.دکتر علیرضا مویدی، مؤسس این مرکز و از پیشگامان مغز و اعصاب کودکان در استان، با نگاهی که آمیخته به گلایه و واقعگرایی است، میگوید: «حدود ۱۲ سال پیش که این مرکز را در یک ساختمان ویلایی کوچک در بیمارستان کودکان راه انداختیم، امید داشتیم که این نهال بهسرعت در استان رشد کند. اما امروز میبینم که مراکز مشابه در تبریز، شیراز و اصفهان به لطف مشارکت مردم و مسئولیت اجتماعی صنایعشان، به قطبهای درمان تبدیل شدهاند و ما همچنان در حال رایزنی برای تأمین فضای فیزیکی هستیم.»او تأکید میکند: «این ساختمان کوچک، پاسخگوی نیاز امروز استان نیست. ما برای ارائه خدمات توانبخشی (گفتاردرمانی، کاردرمانی ذهنی و جسمی) به فضایی نیاز داریم که استاندارد باشد.در حال حاضر، زمینی از سوی دانشگاه علوم پزشکی برای ساخت مرکز جدید در نظر گرفته شده است. مؤسس مرکز رشد و تکامل بندرعباس معتقد است اگر مردم، صنایع و اتاق بازرگانی در ساخت این بنای آموزشی و درمانی مشارکت کنند، یک سرمایهگذاری ماندگار برای نسلهای آینده هرمزگان انجام خواهد شد.وی با اشاره به اینکه ناتوانیهای کودکان تنها به مشکلات جسمی محدود نمیشود، تصریح میکند: «درصدی از کودکان درگیر اختلالات حرکتی، ذهنی، گفتاری و یا شناختی هستند.
مراکز رشد و تکامل برای شناسایی و مدیریت همین نیازها طراحی شدهاند. پایش روند رشد و تکامل کودک در محورهای حرکتی، گفتاری و شناختی، بخشی جداییناپذیر از برنامههای وزارت بهداشت است.»دکتر مویدی درباره فرآیند تشخیص توضیح میدهد: «در مراکز بهداشتی، کودکان با تست غربالگری ASQ پایش میشوند. پرسشنامهای که والدین با دقت پر میکنند تا مشخص شود کودک در سنین مختلف، مراحل رشد را بهدرستی طی کرده است یا خیر. اگر اختلالی در این مسیر دیده شود، کودک به مراکز جامع رشد و تکامل ارجاع داده میشود تا تستهای دقیقتری نظیر تست «بیلی» (Bayley) که یک ارزیابی شناختی تخصصی است، انجام شود.»به گفته این متخصص، شناسایی مشکل تنها نیمی از راه است. بخش حیاتیتر، اقدامات توانبخشی است. دکتر مویدی میگوید: «کاردرمانها در بخشهای جسمی و ذهنی، با استفاده از بازیها، مانورهای خاص و برنامههای تمرینی، به مغز کودک سیگنال میدهند تا مهارتهای حرکتی و ذهنی فعال شوند. هدف اصلی ما بازتوانی کودکانی است که از سنین طلایی خود برای بهبود کیفیت زندگیشان استفاده میکنند.» از صنایع بزرگ مستقر در بندرعباس میپرسم: کجای این استان سزاوارتر از مرکز تکامل کودکان است برای هزینه کردنِ بخشی از بودجه مسئولیتهای اجتماعی (CSR)؟»
هزینهای که جامعه پرداخت میکند، نه دولت
باید پرسید: آیا ساخت یک ساختمان مجهز توسط صنایع، یک «لطف» است یا یک «سرمایهگذاری استراتژیک»؟ پاسخ کاملاً روشن است: دومی.هر کودکی که به دلیل نبود امکانات توانبخشی، از سیستم آموزش عادی باز بماند و به مدارس استثنایی ارجاع داده شود، بهطور میانگین باری مالی و اجتماعی سنگینی را به دولت و خانواده تحمیل میکند. تشخیص زودهنگام، به معنای بازگرداندنِ این کودکان به چرخه زندگی عادی است. این یعنی جلوگیری از هدررفت سرمایههای انسانی.الهام براهیمی، کارشناس ارشد کاردرمانی این مرکز، به نکتهای کلیدی اشاره میکند: «کاردرمانی از بدو تولد، نقشه راهِ استقلال کودک است. ما کودکانی داریم که با جلسات توانبخشیِ بهموقع، از مرزِ افت تحصیلی و انزوای اجتماعی عبور کردهاند. اما متأسفانه کمبود نیرو و فضا باعث شده است که حتی نوبتدهی برای بسیاری از خانوادههای کمبرخوردار در شهرستانهای دوردست، با چالش جدی روبهرو شود.»
خلأ «دانشکده توانبخشی»؛ غفلتی که باید جبران شود
در کنار بحث ساختمان، یک مطالبه استراتژیک دیگر نیز وجود دارد. چرا استان هرمزگان با وجود نیاز مبرم، فاقد دانشکده توانبخشی مستقل است؟ «نیروی متخصص توانبخشی (گفتاردرمان، کاردرمان، شنواییشناس) به سختی جذب این استان میشود. راهکار چیست؟ بومیسازی آموزش. ما باید دانشکدهای داشته باشیم که نیروهای متخصصِ بومی تربیت کند تا نیاز هرمزگان به دستِ خودِ هرمزگانیها رفع شود.»این یک هشدار جدی است. وابسته بودن به نیروهای غیربومی که پس از چند سال هرمزگان را ترک میکنند، یک چرخه معیوبِ مدیریت منابع انسانی است. راهاندازی دانشکده توانبخشی نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت برای امنیت پایدار سلامت در استان است.
فراخوان به صنایع؛ وقتِ عمل است
راضیه مهدیزاده، کارشناس تست بیلی در مرکز رشد و تکامل بندرعباس، در گفتوگو با خبرنگار ما با اشاره به روند شناسایی کودکان دارای احتمال تأخیر رشدی گفت: «کودکانی که بهصورت روتین برای پایش رشد، مراقبتهای بهداشتی و واکسیناسیون به مراکز خدمات جامع سلامت مراجعه میکنند، در سنین مختلف مورد ارزیابی تکاملی قرار میگیرند. این ارزیابیها از دو ماهگی آغاز میشود و تا ۶۰ ماهگی ادامه دارد.»به گفته او، تستهای تکاملی اولیه متناسب با سن کودک طراحی شدهاند و حیطههای مختلف رشد را بررسی میکنند. مهدیزاده توضیح داد: «اگر کودکی در این تستها نمره پایینی بگیرد یا احتمال تأخیر در یکی از حوزههای رشد مطرح شود، از سوی مراکز خدمات سلامت به مرکز جامع رشد و تکامل ارجاع داده میشود تا ارزیابی دقیقتری روی او انجام گیرد.»مهدیزاده گفت: «تست بیلی کودکان را از نظر شناختی، بیانی، درکی و حرکتی بررسی میکند تا مشخص شود کودک متناسب با سن خود رشد کرده یا در یکی از این حوزهها دچار تأخیر است.»یکی از نکات کلیدی در اظهارات این کارشناس، اهمیت «سن طلایی» مداخله است؛ دورهای که به گفته او معمولاً بین دو تا پنج سالگی تعریف میشود. مهدیزاده تأکید کرد: «اگر کودک در این سن دچار تأخیر باشد و بهموقع تشخیص داده شود، میتوان با مداخلات مناسب مانند کاردرمانی و گفتاردرمانی، بسیاری از مشکلات را کاهش داد یا کنترل کرد.»مهدیزاده با اشاره به ترکیب نیروهای تخصصی مرکز رشد و تکامل بندرعباس گفت: «در این مرکز پزشک متخصص مغز و اعصاب، کارشناس تست بیلی، کاردرمانگر، گفتاردرمانگر و شنواییسنج حضور دارند و خدمات تخصصی به کودکان ارائه میشود.»خانوادههایی که از جاسک، سیریک و بشاگرد میآیند، گاهی چنان درگیر فقرِ امکانات میشوند که درمان کودکشان را نیمهکاره رها میکنند. این مرکز آخرین امید آنهاست، نه یک مرکز لوکس پزشکی.کارشناس شنواییشناسی مرکزهم، یادآوری میکند که بسیاری از اختلالات یادگیری، ریشه در عفونتهای شنوایی درماننشده دارد. او میپرسد: «چند کودک در کلاسهای درس ما به اشتباه برچسب کمهوش میخورند، در حالی که فقط یک تشخیص شنوایی ساده نیاز داشتند؟» این گزارش یک واقعیت عریان را فریاد میزند: «ما در حال از دست دادن فرصتِ طلاییِ رشدِ نسل آینده هستیم.»
صنایع بندرعباس که گاهی میلیاردها تومان برای تبلیغات و برندینگ هزینه میکنند، امروز در بوته آزمونی بزرگ قرار دارند. «مسئولیت اجتماعی» واژهای شیک برای رزومهها نیست؛ بلکه یعنی ساختنِ بنایی که در آن، کودکی که امروز نمیتواند گردن بگیرد، فردا بتواند در جامعه سربلند زندگی کند.ساختمان جدید مرکز رشد و تکامل، نه یک هزینه، که یک نماد از بلوغ صنایعِ هرمزگان است. آیا صنایع استان حاضرند از «سودهای کوتاهمدت» فاصله بگیرند و در «آینده بلندمدت» این شهر سرمایهگذاری کنند؟ یا باید همچنان شاهد باشیم که کودکانِ این دیار، به خاطر فقدانِ فضای فیزیکی و متخصص بومی، از گردونه رقابتِ زندگی حذف شوند؟پاسخ این سؤال، در دستان کسانی است که قدرتِ تصمیمگیری و منابع مالی را در دست دارند.
وقت آن است که صنایع در راستای ایفای نقش
مسئولیت های اجتماعی شان، به فکر ساختنِ یک «خانه» برای تکاملِ کودکانِ هرمزگان باشند. آینده، منتظرِ هیچکس نمیماند.انتظار می رود صنایع و بنگاه های اقتصادی در راستای ایفای نقش مسئولیت های اجتماعی شان ،مرکزی مجهز در زمینی که دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان برای ساخت مرکز تکامل بندرعباس درنظرگرفته است،بسازند تا گامی بلند در رشد وتکامل کودکان هرمزگان برداشته باشند.
ثبت دیدگاه