دریانیوز // خیابان، از دیرباز، بستری برای بیان عواطف جمعی، ابراز همبستگیهای ملی و نمایش اقتدار مردمی بوده است. در تاریخ پرفراز و نشیب ایران، گاه این حضورها به شادمانی پیروزیها گره خورده و گاه در سوگ عزیزان، اشک همدردی ریخته است. اما در مقاطعی خاص، زمانی که منافع و امنیت ملی در معرض تهدید قرار میگیرد، یا زمانی که نیروهای مسلح کشور، پاسداران حریم آسمان و مرزهای این آب و خاک، نیازمند نمایش اقتدار و تجدید میثاق ملت با آنان هستند، خیابانها به صحنهای بیبدیل از اتحاد، همدلی و حمایت قاطع مردمی بدل میشوند. این گزارش، به شکلی مفصل، به واکاوی این حضور پرصلابت، ابعاد آن، انگیزههای پشت پرده و پیامدهای این میثاق ناگسستنی میان ملت و نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران میپردازد.در شرایطی که دشمنان قسمخورده این مرز و بوم، با انواع تهدیدها، از جنگ نرم و جنگ روانی گرفته تا تحریمهای ظالمانه و حتی تهدیدهای نظامی، در پی تضعیف اراده ملی و ایجاد شکاف میان مردم و نیروهای مسلح خود هستند، حضور خودجوش و گسترده مردم در خیابانها، پاسخی دندانشکن به این توطئههاست.
این حضور، نه یک واکنش احساسی صرف، بلکه نمایش عمق درک سیاسی و اجتماعی جامعه از جایگاه استراتژیک نیروهای مسلح در حفظ امنیت، تمامیت ارضی و اقتدار ملی است. این میثاق، نمادی از این حقیقت است که امنیت پایدار، تنها با اتکا به قدرت نظامی حاصل نمیشود، بلکه ریشه در پیوند عمیق و ناگسستنی میان ارتش، سپاه، نیروی انتظامی و ملت دارد.در این گزارش، تلاش خواهیم کرد تا با نگاهی تحلیلی، به جنبههای مختلف این پدیده بپردازیم. از انگیزههای درونی و بیرونی که مردم را به حضور در خیابانها ترغیب میکند، تا شیوههای بروز این حمایتها و تحلیل پیامدهای آن در سطوح داخلی و بینالمللی. بررسی خواهیم کرد که چگونه این حضورها، علاوه بر تقویت روحیه مدافعان وطن، میتواند بازدارندگی مؤثری در برابر تهدیدات خارجی ایجاد کند و چگونه وحدت ملی را در برابر تفرقهافکنیهای دشمنان تقویت مینماید. همچنین، نگاهی خواهیم داشت به نقش رسانهها و فضای مجازی در بازتاب این حماسهها و ظرفیت آنها در تقویت روایت اقتدار ملی. این گزارش، تلاشی است برای ثبت و تحلیل یکی از درخشانترین جلوههای وفاداری و همبستگی ملت ایران با فرزندان سلحشور خویش در نیروهای مسلح، حضوری که معنای واقعی «ارتش مردمی» و «امنیت برخاسته از مردم» را به نمایش میگذارد. این حضور، فریاد بلند ملتی است که به مدافعان خود افتخار میکند و امنیت امروز خود را مدیون ایثارگریهای آنان میداند.
خیابان؛ از معبر شهری تا میدان راهبردی؛ بازتعریف مفهوم و کارکرد در سپهر سیاسی ایران
قاسم امینی، استاد برجسته دانشگاه و پژوهشگر مسائل سیاسی، در گفتگویی مشروح با خبرنگار دریا، به واکاوی عمیق مفهوم «خیابان» در مناسبات سیاسی و اجتماعی معاصر ایران پرداخت و با طرح این مقدمه که در ادبیات کلاسیک مدیریت شهری، «خیابان» عمدتاً مفهومی کالبدی و صرفاً عمرانی تلقی میشده و کارکردهایی چون تنظیم ترافیک و کاهش آلودگی را بر عهده داشته است، تأکید کرد: در پرتو تحولات گفتمانی اخیر، بهویژه با ظهور پارادایمهایی که میتوان از آنها با عنوان «جنگهای شناختی» یا «تهدیدهای ترکیبی» یاد کرد، خیابان از معنای متعارف و فیزیکی خود فراتر رفته و به یک «مفهوم سیاسی و استراتژیک» با ابعاد گسترده بدل شده است. امینی در تشریح این گذار مفهومی، خیابان را در چارچوب جدید، فراتر از یک معبر صرف، «عرصه حضور»، «میدان هویتیابی جمعی» و «کانون بازدارندگی اجتماعی» توصیف کرد و این مفهوم را میدانی دانست که قادر است در برابر تهدیدهای چندوجهی سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نقشآفرینی حیاتی ایفا کند. این تحلیلگر مسائل سیاسی هشدار داد: در صورت فقدان مدیریت هوشمندانه و راهبردی، همین خیابان میتواند به کانون بحران و بیثباتی تبدیل شود.وی بر ضرورت بازخوانی بنیادین جایگاه خیابان و آسیبشناسی دقیق کارکردهای آن در شرایط کنونی تأکید ورزید.
خیابان و منطق بازدارندگی اجتماعی؛ از واکنش مقطعی تا پیام راهبردی
امینی در نخستین بخش از تحلیل خود، به منطق بازدارندگی اجتماعی خیابان پرداخت و تصریح کرد: تجمعات خیابانی نباید صرفاً به عنوان واکنشهای آنی و احساسی به رویدادهای جاری تلقی شوند.وی معتقد است: اگر حضور مردمی در خیابان فاقد سازمانیافتگی منسجم و پیام روشن و هدفمند باشد، در بهترین حالت به رخدادی گذرا و زودگذر بدل خواهد شد و در بدترین سناریو، میتواند زمینهساز سوءبرداشتهای داخلی و خارجی، و حتی بهرهبرداریهای نادرست توسط بدخواهان گردد.مدرس دانشگاه افزود: خیابان زمانی به یک عنصر مؤثر و «بازدارنده» در برابر تهدیدها تبدیل میشود که بتواند پیامهای صریح، شفاف و هدفمند را به مخاطبان داخلی و بیرونی منتقل کند؛ پیامی که نمایانگر انسجام اجتماعی، بلوغ فکری در مطالبهگری و دفاع قاطع از منافع ملی باشد.امینی خاطرنشان کرد: در غیر این صورت، نه تنها کارکرد بازدارندگی مورد انتظار محقق نخواهد شد، بلکه خلأهای امنیتی و اجتماعی پدیدار میشود که میتواند در آینده هزینههای گزافی را بر کشور تحمیل کند.
توازن میان «شور» و «شعور»؛ ضرورت غنای محتوای راهبردی
وی در بخش دوم سخنان خود، به چالش مهم «توازن میان شور و شعور» در حضورهای خیابانی اشاره کرد و اظهار داشت: یکی از مهمترین چالشهایی که در این زمینه وجود دارد، فروکاستن حضور در خیابان به سطحی از نمادگرایی صرف و هیجانات مقطعی است.وی ضمن تأیید نقش انکارناپذیر نمادها، پرچمها و آیینهای جمعی در تثبیت و تقویت هویت اجتماعی، هشدار داد: اگر این عناصر جایگزین «محتوا» و عمق راهبردی شوند، خیابان از کارکرد اصلی و راهبردی خود فاصله میگیرد.این پژوهشگر مسائل سیاسی تأکید کرد: حضور مؤثر و ثمربخش در خیابان، مستلزم تلفیق خلاقانه «شور» و «شعور» است؛ یعنی هدایت انرژی عظیم اجتماعی در کنار تحلیل سیاسی دقیق، فهم عمیق فرهنگی و مطالبهگری منطقی و مستدل.وی گفت: میتوان نتیجه گرفت خیابانی که فاقد محتوای غنی و تحلیل راهبردی باشد، بهتدریج دچار سطحینگری شده و از ظرفیت بالقوه اثرگذاری خود تهی میگردد. این وضعیت میتواند حتی به ضدکارکرد منجر شده و فضای عمومی را به سمت بیاعتمادی، یأس و فرسایش سرمایه اجتماعی سوق دهد.
خیابان به مثابه «مدرسه فرهنگ اعتراض مسئولانه»
امینی سومین محور تحلیل خود را به تبدیل شدن خیابان به «مدرسه فرهنگ اعتراض مسئولانه» اختصاص داد و گفت: یکی از رسالتهای کلیدی و بنیادین خیابان در شرایط کنونی جامعه ما، تبدیل شدن به الگویی صحیح و سازنده از «فرهنگ اعتراض» است.وی اعتراض را به عنوان بخشی جداییناپذیر از پویایی سیاسی هر جامعهای دانست و افزود: آنچه در این میان اهمیت حیاتی دارد، چارچوبمند بودن، قانونمداری و جهتگیری سازنده آن است.به گفته امینی، خیابان میتواند بستری امن و مؤثر برای بیان مطالبات مشروع و برحق مردم در حوزههای اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی باشد؛ «مطالبی که مستقیماً با معیشت، عزت و کرامت شهروندان گره خوردهاند. وی با تأکید بر این نکته، اظهار داشت: اگر این عرصه مهم، به شکلی منطقی، منظم و قانونمند سامان یابد، نهتنها تهدیدی علیه امنیت و ثبات نخواهد بود، بلکه به ابزاری قدرتمند برای اصلاح امور، نظارت اجتماعی مؤثر و تقویت همبستگی ملی تبدیل میشود.وی در پایان این بخش، خیابان را محلی برای همگرایی اراده عمومی در جهت حل مسائل و رفع ناکارآمدیها دانست، نه بستری برای تعمیق شکافها و تفرقهافکنی.
صیانت از خیابان در برابر موج فرصتطلبی و سوءاستفاده
این پژوهشگر در چهارمین محور بحث، به یکی از بزرگترین تهدیدهای پیش روی اقتدار و اعتبار اجتماعی خیابان پرداخت و تصریح کرد: ورود عناصر فرصتطلب و بهرهبرداریهای جناحی، گروهی یا شخصی از این بستر مردمی.وی هشدار داد: هرگاه خیابان به سکوی تبلیغات انتخاباتی افراد یا نمایش قدرت گروهها تنزل یابد، اعتماد عمومی به شدت آسیب میبیند و سرمایه اجتماعی ارزشمند جامعه فرسوده و تحلیل میرود.وی تأکید کرد: خیابان باید متعلق به مردم و بیانگر اراده و خواست عمومی جامعه باشد؛ نه ابزاری برای نمایشهای سطحی، رقابتهای سیاسی کوتاهمدت یا پیشبرد اهداف گروهی. امینی با انتقاد از پدیده «فستیوالهای خیابانی» یا نمایشهای تبلیغاتی، این رویکرد را موجب تضعیف کارکرد راهبردی خیابان و کاهش ظرفیت همبستگی آن دانست و صیانت از خیابان را مترادف با پاسداری از «صداقت، شفافیت و اصالت مطالبات مردمی» تعریف کرد.
بازآفرینی کارکرد «موکبها» در میدان اجتماعی؛ از خدمات سنتی تا نقشآفرینی فرهنگی-سیاسی
امینی در پنجمین و آخرین محور تحلیل خود، به نقش بالقوه «موکبها» در الگوی جدید حضور اجتماعی اشاره کرد و گفت: در الگوی نوین، موکبها میتوانند از نقش صرفاً سنتی خود در خدماترسانی فراتر روند. وی ضمن تأیید اهمیت خدمات غذایی و رفاهی، این خدمات را به تنهایی کافی ندانست و افزود: آنچه میتواند نقش سیاسی-اجتماعی خیابان را به طور قابل توجهی تعمیق بخشد، ارتقای کارکرد فرهنگی، آموزشی و آگاهیبخش موکبهاست.این مدرس دانشگاه پیشنهاد کرد: موکبها میتوانند به واحدهای کوچک اما مؤثر خدمترسان اجتماعی تبدیل شوند؛ «پایگاههایی برای ارائه مشاوره، ایجاد همدلی، تبیین دقیق مطالبات عمومی و حتی کمک به رفع برخی مشکلات عینی و روزمره مردم.وی نتیجه گرفت: چنین رویکردی میتواند خیابان را از یک تجمع مقطعی و گذرا به یک «الگوی مستمر خدمترسانی، مطالبهگری سازنده و مشارکت اجتماعی فعال» تبدیل کند. امینی در پایان این بخش، ابراز امیدواری کرد: اگر این بازتعریف بهصورت نهادی، ساختارمند و الگومند دنبال شود، خیابان نهتنها عرصه صرف حضور، بلکه به میدانی پویا برای سازندگی اجتماعی و تقویت همبستگی ملی بدل خواهد شد.
خیابان؛ آینه سرمایه اجتماعی
وی در جمعبندی این گفتگوی مفصل، بار دیگر بر این نکته تأکید کرد: تحول معنایی و کارکردی خیابان از یک معبر شهری صرف به یک میدان راهبردی، بازتابی از تغییرات عمیق در مناسبات اجتماعی و سیاسی معاصر است.امینی خاطرنشان ساخت: خیابان، در صورت برخورداری از مدیریت هوشمندانه، محتوای غنی و راهبردی، پرهیز جدی از سطحینگری و صیانت مستمر از اصالت و مردمی بودن مطالبات، میتواند به ابزاری قدرتمند برای انسجام ملی، بازدارندگی در برابر تهدیدها و اصلاح امور تبدیل شود.استاد دانشگاه در پایان، گفت: در نهایت، خیابان نه صرفاً یک فضای فیزیکی، بلکه «آینهای تمامنما از سرمایه اجتماعی» هر جامعه است، کیفیت، عمق و بلوغ حضور مردم در خیابان، بازتابی مستقیم از میزان بلوغ سیاسی، انسجام فرهنگی و ظرفیت گفتگوی جمعی آن جامعه خواهد بود.
ثبت دیدگاه