دریانیوز// در هیاهوی شهر ساحلی بندرعباس، درست در قلب مجتمع آموزشی، درمانی و پژوهشی پیامبر اعظم (ص)، سازهای قرار دارد که نامش برای بسیاری با واهمه و برای بسیاری دیگر با امید گره خورده است: «بیمارستان اعصاب و روان ابنسینای بندرعباس». اینجا جایی است که سکوتش، فریادِ نیاز به توجه است. در روزگاری که فشارهای اقتصادی، دغدغههای معیشتی، تغییرات اجتماعی و سبک زندگی پرتنش، آرامش روانی بسیاری از خانوادهها را تحت تأثیر قرار داده است، توجه به سلامت روان، دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه ضرورتی جدی برای جامعه به شمار میرود. در بندرعباس، یکی از مهمترین مراکز ارائه خدمات تخصصی سلامت روان، بیمارستان اعصاب و روان ابنسینا است؛ مرکزی درمانی که سالهاست به عنوان یکی از پایگاههای اصلی درمان اختلالات روانی در استان هرمزگان شناخته میشود.پشت دیوارهای بیمارستان اعصاب و روان ابنسینای بندرعباس، روایتهایی جریان دارد که کمتر دیده میشوند؛ روایت انسانهایی که شاید ظاهرشان شبیه همه مردم شهر باشد، اما درگیر بحرانهایی هستند که آرامآرام زندگی، خانواده، شغل و آیندهشان را فرسوده کرده است.
اینجا، در مجتمع آموزشی، درمانی و پژوهشی پیامبراعظم(ص) بندرعباس، بیماران روانپزشکی و مراجعان روانشناسی هر روز در رفتوآمدند؛ از نوجوانی که دچار بحران روحی شده تا مردی که دیگر توان ادامه کار ندارد و مادری که زیر فشار مشکلات خانوادگی فرسوده شده است.در روزهایی که فشارهای بیولوژیک و محیطی، تاب و توان شهروندان را نشانه گرفته، سری به این مرکز زدیم. در قسمت اول گزارش از بیمارستان ابن سینا، با دو روانشناس از روانشناسان این مرکز درمانی گفتگو کرده ایم.جهت اطلاع مخاطبان، در هر بخش بستری بیمارستان اعصاب و روان ابن سینا بندرعباس، یک تا دو روان شناس فقط به افراد بستری رسیدگی می کنند. این روان شناسان ویژه بخش های بستری هستند و به هیچ وجه در درمانگاه این مرکز به افرادی که بطور سرپایی برای مشاوره، روان درمانی و یا روان سنجی مراجعه می کنند، خدمات روان شناسی ارائه نمی کنند. تعداد روان شناسان بخشهای بستری پنج نفر است. این روان شناسان دارای مدرک کارشناسی ارشد روان شناسی بالینی هستند. در درمانگاه این مرکز دو روان شناس دارای مدرک دکترای روان شناسی، با سابقه بالای کار بالینی در زمینه تشخیص و درمان اختلالات روانی مشغول به کار هستند.
سه دهه تجربه در خط مقدم سلامت روان
برای آشنایی بیشتر با خدمات روانشناسی بیمارستان ابن سینا، پای صحبتهای دکتر محمد رسولی، روانشناس باسابقه این بیمارستان نشستیم؛ متخصصی که بیش از سه دهه از عمر حرفهای خود را در حوزه سلامت روان سپری کرده است.دکتر رسولی در ابتدای گفتگو با اشاره به سابقه کاری خود میگوید: «حدود ۳۲ سال است که در بیمارستان اعصاب و روان ابنسینا فعالیت میکنم. تحصیلاتم از دوره کارشناسی تا دکتری همگی در رشته روانشناسی بوده و تمام این سالها را در همین حوزه خدمت کردهام.»وی توضیح میدهد که این مرکز یکی از مراکز مهم درمان اختلالات روانی در جنوب کشور محسوب میشود و خدمات متنوعی در حوزههای روانپزشکی و روانشناسی به مراجعان ارائه میدهد.
خدمات درمانی؛ از دارودرمانی تا رواندرمانی
به گفته این روانشناس، خدمات ارائه شده در بیمارستان ابنسینا تنها محدود به درمان دارویی نیست و مجموعهای از مداخلات تخصصی برای بیماران در نظر گرفته شده است.«در این مرکز خدمات روانپزشکی و روانشناسی به صورت همزمان ارائه میشود. خدمات روان پزشکی شامل دارو درمانی و بستری افراد مبتلا به اختلالات روانی است که توسط متخصصان روانپزشکی انجام میشود. در کنار آن خدمات روانشناسی شامل مشاوره، رواندرمانی و همچنین روانسنجی انجام میشود.» دکتر رسولی در توضیح بخش روانسنجی میافزاید: «روانسنجی شامل انجام تستهای مختلف روانشناختی است؛ از جمله تستهای شخصیت، آزمونهای خودشناسی، آزمونهای هوش یا همان آیکیو و سایر ارزیابیهای تخصصی که به تشخیص دقیقتر مشکلات روانی کمک میکند.» به گفته وی، این ارزیابیها کمک میکند تا مشخص شود فرد دقیقاً با چه نوع مسئله روانی روبهروست و چه نوع درمانی برای او مناسبتر خواهد بود.
چه کسانی به این مرکز مراجعه میکنند؟
دکتر رسولی درباره طیف مراجعان این مرکز میگوید: «افرادی که به بیمارستان اعصاب و روان ابنسینا مراجعه میکنند، طیف بسیار گستردهای دارند. برخی با مشکلات نسبتاً شایع مانند افسردگی، اضطراب، وسواس، فوبیا یا اختلالات خواب مراجعه میکنند. اما گروه دیگری از بیماران با اختلالات شدیدتری مانند اختلال دوقطبی، اسکیزوفرنیا یا همان روانپریشی به این مرکز ارجاع داده میشوند.» وی ادامه میدهد: «در اختلالات روانپریشی، فرد ممکن است دچار توهم یا هذیان شود و ارتباطش با واقعیت دچار اختلال گردد. این اختلالات انواع مختلفی دارند و تشخیص دقیق آنها نیازمند بررسی تخصصی است.» گاهی خانوادهها نیز برای مشاوره مراجعه میکنند. دکتر رسولی در این باره میگوید: «گاهی اعضای خانواده با ما تماس میگیرند یا مراجعه میکنند و درباره علائمی که در یکی از نزدیکانشان مشاهده کردهاند سؤال میپرسند؛ مثلاً اینکه آیا فراموشی شدید در سالمندان نشانه یک بیماری عصبی است یا یک اختلال روانی. یا درباره بیمارانی که در بخشهای دیگر بیمارستان بستری هستند و دچار گیجی و خوابآلودگی شدهاند سؤال میکنند که آیا این حالت دلیریوم است یا ناشی از عفونت و شرایط جسمی بیمار.»
دکتر رسولی درمورد اینکه چه چیزی باعث بیماری های روانی می شود؟ می گوید :ژن و سابقه خانوادگی، اختلالات جسمی مادر، ناهماهنگی خونی بین مادر و جنین، تولد در فصل های که ویروس ها در آن بیشتر هستند،وزن کم موقع تولد،کمبود بعضی از املاح و ویتامین ها،کاهش یا افزایش بعضی از عناصر طبیعی در مغز، تجربیات زندگی، مانند فشارهای روانی (تحصیلی، مالی، شغلی، زندگی زناشویی و …), یا سابقه سوء استفاده، به خصوص اگر در دوران کودکی اتفاق بیفتد،تصادف ها و ضربه های سر،عوامل زیستی مانند عدم تعادل شیمیایی در مغز،ضعف دستگاه ایمنی ،یک آسیب مغزی ضربه ای،سوء مصرف مواد، الکل و داروها، قرار گرفتن مادر در معرض ویروس ها یا مواد شیمیایی سمی در دوران بارداری می توانند از جمله عوامل مهم بروز اختلالات روانی باشند.
دکتر رسولی می گوید : از جمله عوامل دیگر که باعث بوجود آمدن اختلالات روانی می شوند می توان به موارد زیر اشاره کرد: «تغذیه نامناسب»، مانند :پرخوری یا کم خوری، مصرف زیاد غذاهایی مانند پیتزاها، ساندویچ ها، نوشابه ها، پفک ها، چیپس ها، پاستیل ها، و … . «کم آبی بدن»، عدم توجه به مصرف آب کافی در طول روز، مصرف زیاد آب معدنی های دارای فلوراید،«خواب ناکافی یا نامناسب» ،«روابط نامناسب»، مانند دوستی با افرادی زمینه فعالیتهایی مانند دزدی، تجاوز، سوء مصرف مواد، وارد شدن به گروه هایی با افکار و سیاستهای غیرمعمول و یا غیرقانونی و … ،«مصرف فلوراید»که در آب معدنی، مواد غذایی، مواد آرایشی، خمیر دندان ها، مواد دندان پزشکی و … که باعث اختلال در یکی از مهمترین غدد داخلی مغز بنام غده پینه آل یا غده صنوبری می شود.«فعالیتها و رفتارهای پرخطر و نامناسب» ، مانند، روابط جنسی نامناسب، رانندگی نامناسب، «مشکلات مالی»، مانند : بیکاری، از دست دادن شغل، ورشکستگی مالی،«مشکلات خانوادگی»، مانند اختلافات زناشویی، بی مهری، خیانت، جدایی و طلاق و …«مرگ عزیزان و دوستان»،«مشکلات اجتماعی»، مانند بی عدالتی، تبعیض، روسپیگری، فقر، اختلاف طبقاتی،«جنگ ها و پیامدهای بعد از آن».
چرا مراجعه به روانشناس اهمیت دارد؟
به اعتقاد دکتر رسولی، بسیاری از مشکلات روانی اگر در مراحل اولیه شناسایی شوند، با مداخلات سادهتر قابل کنترل هستند.وی میگوید: «گاهی افراد به دلیل مشکلات خانوادگی، فشارهای شغلی، مسائل مالی یا تنشهای عاطفی دچار آشفتگی روانی میشوند. در چنین شرایطی بهتر است ابتدا به روانشناس مراجعه کنند. در بسیاری از موارد، مشاوره و رواندرمانی میتواند مشکل را حل کند و از تبدیل شدن آن به یک اختلال جدی جلوگیری کند.» وی تأکید میکند: «اگر فردی دچار مشکلاتی مانند اختلال خواب، تپش قلب، تنگی نفس، تعریق شدید، بیقراری یا پرخاشگری شدید باشد، ممکن است نیاز به دارودرمانی داشته باشد و در این صورت توسط روانشناس به روانپزشک ارجاع داده میشود.»
تفاوت روانشناس و روانپزشک
یکی از پرسشهای رایج مردم تفاوت میان روانشناس و روانپزشک است. دکتر رسولی در این باره توضیح میدهد: «روانشناسی در حوزه علوم انسانی قرار میگیرد و فرد پس از طی دوره کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در این رشته تخصص پیدا میکند. روانشناس میتواند مشاوره و رواندرمانی انجام دهد اما حق تجویز دارو ندارد.» وی در ادامه میگوید: «در مقابل، روانپزشکی یک رشته پزشکی است. فرد ابتدا باید دوره هفتساله پزشکی عمومی را بگذراند و سپس وارد دوره تخصص روانپزشکی شود. بنابراین روانپزشک میتواند دارو تجویز کند.» به گفته وی، جلسات مشاوره روانشناسی معمولاً زمان بیشتری میطلبد. «جلسات رواندرمانی به طور استاندارد حدود ۴۵ دقیقه طول میکشد، در حالی که مراجعه به روانپزشک بیشتر برای ارزیابی وضعیت و تجویز دارو انجام میشود و زمان کوتاهتری وبین سه تا پنج دقیقه دارد.»
خشم؛ نشانهای که نباید نادیده گرفته شود
دکتر رسولی یکی از نشانههای مهم اختلالات روانی را خشم کنترلنشده میداند. وی میگوید: «افرادی که به سرعت کنترل خود را از دست میدهند و دچار پرخاشگری میشوند، بهتر است به روانشناس مراجعه کنند. خشم میتواند یکی از نشانههای افسردگی یا حتی شروع اختلال دوقطبی باشد.» وی هشدار میدهد: «گاهی افراد میگویند کنترل رفتارم دست خودم نبود. اما اگر رفتار فرد به گونهای باشد که به دیگران آسیب بزند، باید حتماً مورد بررسی تخصصی قرار بگیرد.» البته به گفته این روانشناس، همه حالات عصبانیت نشانه بیماری نیست. «در شهرهایی مانند بندرعباس که رطوبت و گرمای هوا بالاست، ممکن است افراد به دلیل کمآبی بدن دچار کلافگی و عصبانیت شوند. در چنین شرایطی کافی است فرد در محیط خنک قرار بگیرد و آب کافی بنوشد. اما اگر این حالات تکرار شود و به رفتارهای پرخاشگرانه منجر شود، بهتر است به روانشناس مراجعه شود.»
افزایش سواد روانشناسی؛ یک ضرورت اجتماعی
در پایان گفتگو، دکتر رسولی بر اهمیت افزایش آگاهی عمومی درباره مسائل روانشناسی تأکید میکند.وی میگوید: «مردم باید سواد روانشناسی خود را افزایش دهند. مطالعه کتابهای روانشناسی، گوش دادن به پادکستهای علمی، توجه به برنامههای آموزشی رادیو و تلویزیون و مطالعه مطالب منتشر شده در رسانهها میتواند به ارتقای این آگاهی کمک کند.» وی معتقد است آشنایی حتی ابتدایی با اصول روانشناسی میتواند نقش مهمی در کیفیت روابط اجتماعی داشته باشد.«اگر افراد شناخت بهتری از احساسات، افکار و رفتارهای خود داشته باشند، میتوانند ارتباط سالمتری با اعضای خانواده، همکاران و دیگران برقرار کنند. همین آگاهی ساده میتواند از بروز بسیاری از مشکلات روانی جلوگیری کند.» در روزگاری که سلامت جسمی و روانی دو روی یک سکه محسوب میشوند، مراکزی مانند بیمارستان اعصاب و روان ابنسینا نقش مهمی در حفظ آرامش جامعه ایفا میکنند؛ جایی که متخصصان تلاش میکنند تا بیماران نه تنها از رنج اختلالات روانی رهایی یابند، بلکه دوباره مسیر زندگی عادی و سالم را پیدا کنند.
زخمهای پنهان روان؛ از کمبود تخت تا افزایش خودکشی
برای بررسی وضعیت خدمات سلامت روان در هرمزگان، پای صحبت «مهدی پذیرش» دیگر روانشناس بیمارستان اعصاب و روان ابنسیناهم نشستیم؛ روانشناس بالینی و از نیروهای استخدامی این مرکز از سال ۱۳۹۴ که سالهاست با بیماران بخش مردان ۲ کار میکند.وی صحبتش را با معرفی کوتاهی آغاز میکند:«من مهدی پذیرش هستم، فوقلیسانس روانشناسی بالینی و از سال ۱۳۹۴ در بیمارستان ابنسینا مشغول فعالیت هستم.» به گفته وی، بیمارستان اعصاب و روان ابنسینا به دو بخش اصلی روانپزشکی و روانشناسی تقسیم میشود.
بخش روانپزشکی بیشتر مربوط به بیماران حاد است؛ بیمارانی که شرایط روحی آنان به مرحلهای رسیده که عملکرد عادی زندگیشان مختل شده است. پذیرش میگوید:«بیشترین بیمارانی که اینجا بستری میشوند، مبتلایان به اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی، اعتیاد به مواد صنعتی و افسردگیهای شدید هستند و حدود ۹۸ درصد بستریهای بیمارستان را همین گروهها تشکیل میدهند.» وی توضیح میدهد که در کنار بیماران بستری، بخش روانشناسی سرپایی نیز فعال است؛ بخشی که مردم عادی جامعه برای مشکلات روزمره و بحرانهای خانوادگی، تحصیلی و شغلی به آن مراجعه میکنند. «مشکلات زوجین، اختلافات خانوادگی، مشکلات فرزندان، مسائل تحصیلی، فشارهای کاری و مشکلات روحی ناشی از زندگی امروز، جزو مراجعات رایج بخش روانشناسی است.»
این روانشناس معتقد است هنوز بسیاری از خانوادهها نمیدانند چه زمانی باید به روانشناس مراجعه کنند و چه زمانی نیاز به روانپزشک دارند. او مهمترین معیار را “افت عملکرد فرد” میداند.«اگر مشکل روانی باعث شود فرد دیگر نتواند مثل گذشته کار کند، درس بخواند یا مسئولیتهای روزمرهاش را انجام دهد، یعنی شرایط از حالت عادی خارج شده و نیاز به مداخله تخصصی وجود دارد؛ معمولاً هم در این مرحله مداخلات روانپزشکی و دارودرمانی لازم میشود.» وی تأکید میکند که بیماری روانی هیچ مرزی نمیشناسد:«اینجا از همه قشرها مراجعه داریم؛ از افراد با تحصیلات بالا گرفته تا اقشار عادی جامعه. مشکلات روان، جایگاه اجتماعی و مدرک تحصیلی نمیشناسد و ممکن است هر کسی را درگیر کند.» اما یکی از مهمترین هشدارهای این روانشناس، درباره فعالیت افراد فاقد صلاحیت در حوزه مشاوره است؛ موضوعی که به گفته وی میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به خانوادهها وارد کند.
«مردم باید دقت کنند که روانشناس حتماً دارای مدرک معتبر، پروانه فعالیت و سابقه مشخص باشد. متأسفانه بیرون از فضای درمانی،برخی از افرادی فعالیت میکنند که تخصص واقعی در روانشناسی ندارند.» پذیرش با اشاره به شیوه درمان بیماران در این مرکز میگوید:«در بخش روانپزشکی، درمان شامل دارودرمانی است و در موارد خاص، با تشخیص پزشک، درمان با شوک نیز انجام میشود. در بخش روانشناسی هم ابتدا مشکل فرد بررسی میشود و سپس جلسات درمانی هفتگی یا دورهای ادامه پیدا میکند.» با این حال، کمبود امکانات یکی از مشکلات جدی بیمارستان ابنسیناست. وی از کمبود تختهای روانپزشکی گلایه دارد و میگوید:«بعضی بیماران یک هفته تا ده روز در انتظار بستری میمانند. استان هرمزگان با این جمعیت، فقط همین بیمارستان تخصصی اعصاب و روان را در مرکز استان دارد و تعداد تختها پاسخگوی حجم مراجعهکنندگان نیست.»
مسئله هزینههای درمان نیز موضوع دیگری است که بسیاری از خانوادهها را نگران کرده است. خدمات روانشناسی برخلاف بسیاری از خدمات درمانی، هنوز پوشش بیمهای مناسبی ندارد. پذیرش میگوید:«بخش زیادی از مشکلات روحی مردم امروز ناشی از فشار اقتصادی است، اما پارادوکس ماجرا اینجاست که خیلیها به دلیل مشکلات مالی اصلاً توان مراجعه به روانشناس را ندارند. خدمات روانشناسی بیمه نیست و همین موضوع باعث کاهش مراجعه مردم میشود.» وی هشدار میدهد که نادیده گرفتن سلامت روان، مستقیماً به افزایش خشونتهای اجتماعی و خانوادگی منجر میشود:«وقتی مراجعه به روانشناس کمتر شود، احتمال خشونت خانوادگی، آسیبهای اجتماعی و حتی خودکشی بیشتر میشود.» این روانشناس، آمار بالای خودکشی را یکی از جدیترین زنگ خطرهای امروز جامعه میداند: «بیش از ۹۰ درصد موارد خودکشی با مشکلات روانی و بحرانهای روحی مرتبط است. حتی موارد خودکشی در کودکان زیر ۱۶ سال هم دیده میشود و این یعنی وضعیت هشداردهنده است.» وی معتقد است که نظام سلامت و حتی ساختار فرهنگی کشور هنوز سلامت روان را در اولویت قرار ندادهاند:«در بسیاری از کشورهای دنیا، روانشناسی جزو اولویتهای اصلی نظام درمان است، اما در ایران هنوز آن نگاه جدی وجود ندارد.» پذیرش با اشاره به تجربه برخی کشورها میگوید: «در کشورهایی مثل انگلیس، برای سلامت روان ساختارهای مستقل تعریف شده و حمایت گستردهای از خدمات مشاوره انجام میشود.
مدارس و دانشگاهها مرتب پایش روانی میشوند، اما در کشور ما هنوز این فرهنگسازی به اندازه کافی شکل نگرفته است.» وی نقش مدارس را در پیشگیری از بحرانهای روانی بسیار مهم میداند و تأکید میکند:«شروع آموزش سلامت روان باید از مهدکودک و مدرسه باشد. دانشآموز باید یاد بگیرد چطور انتخاب کند، چطور روابط سالم داشته باشد و چطور با بحرانها روبهرو شود.» به گفته وی، بسیاری از آسیبهای خانوادگی و طلاقها نتیجه نبود آموزش صحیح در سنین پایین است: «مشاوره نباید فقط چند دقیقه قبل از عقد انجام شود. آموزش مهارت انتخاب و زندگی باید از نوجوانی آغاز شود.»
پذیرش سلامت روان را حتی مهمتر از سلامت جسم توصیف میکند:«اگر فردی دچار بیماری جسمی شود، معمولاً آسیب آن متوجه خود اوست، اما بیماری روانی میتواند یک خانواده یا حتی جامعه را درگیر کند.» وی تأکید میکند که حل این بحران، نیازمند برنامهریزی کلان و فرهنگسازی گسترده است: «این موضوع فقط وظیفه یک فرد یا یک مرکز درمانی نیست. باید حاکمیت، آموزشوپرورش، رسانهها و همه دستگاهها وارد میدان شوند. سلامت روان یک مسئله حیاتی برای آینده جامعه است.» در پایان این گفتوگو، آنچه بیش از همه به چشم میآید، حجم بالای مراجعات، کمبود امکانات و در عین حال نیاز فوری جامعه به خدمات روانشناسی و روانپزشکی است؛ مسئلهای که اگر امروز جدی گرفته نشود، فردا هزینههای سنگینتری برای جامعه به همراه خواهد داشت. بیمارستان ابنسینای بندرعباس، حالا فقط یک مرکز درمانی نیست؛ آینهای است از زخمهای پنهان جامعهای که بیش از هر زمان دیگری به شنیده شدن، حمایت و درمان نیاز دارد.
ثبت دیدگاه