گزارش اختصاصی // معاون آموزشی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با تأکید بر ضرورت تقویت نیروی انسانی نظام سلامت در هرمزگان، از افزایش سهم بومیگزینی در پذیرش رشته پرستاری تا سقف ۷۰ درصد خبر داد و گفت: رفع کمبود پرستار تنها با افزایش ظرفیت دانشگاهها محقق نمیشود و همزمان باید زمینه جذب، ماندگاری و ایجاد انگیزه برای خدمت در مناطق مورد نیاز فراهم شود.
دکتر طاهره چنگیز، در نشست خبری با اصحاب رسانه در بندرعباس با اشاره به پیگیریهای انجامشده برای افزایش سهم داوطلبان بومی در رشته پرستاری اظهار کرد: ظرفیت فعلی پذیرش دانشجوی پرستاری در هرمزگان با تعداد متقاضیان این استان تناسب ندارد و به همین دلیل، با موافقتهای انجامشده، در کنکور امسال تا ۷۰ درصد ظرفیت این رشته به داوطلبان بومی اختصاص خواهد یافت.
وی با اشاره به کمبود نیروی پرستاری در هرمزگان گفت: بر اساس برآوردهای دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، برای بهرهبرداری از تختهای جدید بیمارستانی و رسیدن به استانداردهای نیروی انسانی، استان به حدود دو هزار پرستار دیگر نیاز دارد.چنگیز با بیان اینکه تربیت نیروی انسانی بهتنهایی پاسخگوی این نیاز نیست، تصریح کرد: بسیاری از فارغالتحصیلان رشتههای علوم پزشکی با وجود آمادگی برای ورود به بازار کار، به دلیل نبود جذابیتهای شغلی، بهویژه در بخش دولتی، مسیرهای دیگری را برای فعالیت انتخاب میکنند.
از این رو، سیاستهای آموزشی باید همزمان با اصلاح سازوکارهای استخدام، توزیع عادلانه و حفظ نیروهای متخصص دنبال شود.وی با تأکید بر ضرورت جایگزینی سیاستهای تشویقی به جای رویکردهای مبتنی بر اجبار گفت: فراهم کردن امکانات رفاهی، درآمد مناسب، تسهیلات ایاب و ذهاب، فرصتهای ادامه تحصیل و مشوقهای شغلی میتواند انگیزه خدمت در مناطق کمتر برخوردار را افزایش دهد و حتی زمینه حضور داوطلبانه نیروهای غیربومی را نیز فراهم کند.
نشست خبری دکتر طاهره چنگیز، معاون آموزشی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در بندرعباس فقط یک گفتوگوی معمولی درباره آزمون دستیاری نبود؛ این نشست، در لایههای زیرین خود، بازخوانی چند مسئله جدی و مزمن نظام سلامت کشور بود: از امنیت و سلامت برگزاری آزمونهای ملی گرفته تا بحران ماندگاری نیرو در استانهای کمبرخوردار، از فرسودگی دستیاران تخصصی تا چالشهای نیروی انسانی در بیمارستانها، و از دغدغههای روانی رزیدنتها تا رقابت نفسگیر برای صندلیهای رشتههای پرمتقاضی و کممتقاضی.
دکتر چنگیز از برگزاری آرام، امن و بدون مشکل پنجاهوسومین دوره آزمون پذیرش دستیار خبر داد؛ آزمونی که به گفته او، با حضور بیش از ۱۷هزار داوطلب در ۴۰ حوزه امتحانی در سراسر کشور برگزار شد و در نهایت آرامش به پایان رسید. وی گفت: «بر اساس گزارشهایی که از نمایندگان وزارت بهداشت در حوزههای آزمون به دست ما رسیده، آزمون در کمال آرامش و امنیت برگزار شد و مسئله یا مشکل خاصی در هیچیک از حوزهها وجود نداشت.»وی با قدردانی از همکاران خود در سراسر کشور، از زحمات آنان در طراحی آزمون، حفظ قرنطینه، ارسال سؤالات و برگزاری امن آزمون تشکر کرد و برای داوطلبان دستیار آینده آرزوی توفیق و سلامتی داشت.
یکی از پرسشهای جدی خبرنگاران به تخلفات احتمالی، دسترسی غیرمجاز به سؤالات و ادعاهای همیشگی بعضی باندهای کلاهبرداری درباره فروش سؤال یا صندلی اختصاص یافت. چنگیز در پاسخ، بیپرده گفت گروههایی که ادعا میکنند به سؤالات دسترسی دارند یا صندلیهای پزشکی، داروسازی یا دندانپزشکی میفروشند، کلاهبردار و شیادهستند.وی توضیح داد که حتی گاهی نهادهای بیرونی نیز برای راستیآزمایی روند آزمون وارد شدهاند و به این نتیجه رسیدهاند که با سازوکار فعلی، امکان دسترسی غیرمجاز به سؤالات عملاً وجود ندارد.
به گفته وی، افرادی که در تهیه سؤالات نقش دارند از دو هفته پیش از آزمون در قرنطینه بودهاند و امکان رفتوآمد به خانه و ارتباط آزاد نداشتهاند؛ همچنین نرمافزار، سیستم و حراست وزارت بهداشت بر روند کار نظارت کامل داشتهاند. چنگیز صریح گفت: «کسانی که اعلام میکنند به سؤالات دسترسی دارند و سؤالات را در اختیار شما میگذارند، کلاهبردارند.» وی درباره برخورد با متخلفان هم توضیح داد که از تذکر و اخطار تا محرومیت از آزمون برای یک دوره، بسته به شدت تخلف، در آییننامه پیشبینی شده است.
با این حال، یکی از واقعیتهای تلخ همانی است که خود او به آن اشاره کرد: در بسیاری از این پروندهها، شاکی خصوصی شکل نمیگیرد؛ چون خریدارِ احتمالیِ سؤال یا صندلی، خودش از ترسِ افشا شدن، پیگیری نمیکند. به همین دلیل، وزارت بهداشت از پلیس فتا و مدعیالعموم خواسته علیه این شبکهها اقدام کنند.
خبر مهم برای هرمزگان: ۷۰ درصد ظرفیت بومی در رشتههای موردنیاز
اما مهمترین بخش نشست برای هرمزگان، جایی بود که دکتر چنگیز از یک خبر امیدوارکننده برای داوطلبان بومی استان سخن گفت. او اعلام کرد که وزارت بهداشت موفق شده موافقت شورای معین شورای عالی انقلاب فرهنگی را برای اختصاص تا ۷۰ درصد ظرفیت رشته پرستاری در مقطع کارشناسی و دیگر رشتههای کارشناسی و حتی کاردانی موردنیاز به داوطلبان بومی شهرستانها یا کل استان در مناطقی که دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان اعلام میکند، جلب کند.این خبر برای استانی مثل هرمزگان، که سالهاست با معضل کمبود نیروی پرستاری و چالش ماندگاری نیروهای متخصص روبهروست، فقط یک خبر آموزشی نیست؛ یک تصمیم راهبردی است. چون مسئله هرمزگان، صرفاً کمبود صندلی آموزشی نیست.
مسئله اصلی این است که چرا نیرو تربیت میشود اما نمیماند؟ چرا دانشجو جذب میشود اما پس از فراغت از تحصیل، استان را ترک میکند؟ چرا بیمارستانها تخت دارند، اما پرستار و نیروی پشتیبان کافی ندارند؟چنگیز با اشاره به همین واقعیت گفت داوطلبان کنکور امسال در هرمزگان، شانس بیشتری برای قبولی بومی در رشتههای پرستاری و سایر رشتههای کارشناسی موردنیاز خواهند داشت. وی حتی به رشتههای کاردانی مانند فوریتهای پزشکی اشاره کرد و گفت پذیرش در این رشتهها میتواند بر اساس سوابق تحصیلی انجام شود. نکته مهم دیگر این بود که به گفته وی، دیپلمههای بهیاری نیز میتوانند برای ادامه تحصیل در فوریتهای پزشکی پذیرش شوند؛ موضوعی که عملاً دامنه انتخاب و شانس ورود نیروهای بومی را بیشتر میکند.
در زبان سیاستگذاری، این همان چیزی است که سالهاست استانهای محروم و کمبرخوردار دنبالش هستند: بومیگزینیِ واقعی، نه شعاری. چون در استانهایی مثل هرمزگان، مشکل فقط «ورود» نیست؛ مشکل اصلی «بقا» و «ماندگاری» است. نیروهایی که از استانهای دیگر میآیند، غالباً پس از مدتی کوتاه، یا بهدنبال انتقالاند یا استان را ترک میکنند. نتیجه روشن است: چرخه فرساینده کمبود نیرو ادامه پیدا میکند. در چنین وضعی، بومیگزینی اگر درست و دقیق اجرا شود، میتواند یکی از معدود راهحلهای عملی باشد.
دستیاران؛ جایی میان آرمانِ پزشکی و واقعیتِ فرساینده کار
چنگیز در بخش دیگری از سخنانش به وضعیت دستیاران تخصصی پرداخت؛ گروهی که در نظام درمان، هم ستون فقرات بیمارستانها هستند و هم از فرسودهترین نیروهای انسانی در همین ساختار. وی گفت: دبیرخانه تخصص و استانداردسازی، در سالهای اخیر از ارزشیابیهای سلیقهای فاصله گرفته و به سمت اعتباربخشی، تدوین استانداردهای ملی مشترک و تعریف نیکزیستی دستیاران رفته است.به گفته وی، یکی از محورهای استانداردها، ساعت کاری دستیاران است و بر همین اساس، حداکثر تعداد کشیک و موظفی آنان اصلاح شده تا کار مازاد بر ساعات قانونی، مستقیماً بر دوش دستیاران نیفتد.
وی توضیح داد: «دانشکده یا بیمارستانی که دستیار میگیرد باید شرایط زیستی و رفاهی قابل قبول برای شان فراهم کند.»این بخش از سخنان او، اگرچه فنی و اداری به نظر میرسد، اما در واقع به یک زخم قدیمی اشاره دارد: در بسیاری از بیمارستانها، دستیار تخصصی بهجای آنکه در مسیر آموزش و ارتقای مهارت قرار گیرد، در عمل بخشی از بار کمبود نیروی انسانی را تحمل میکند. طبیعی است که در چنین شرایطی، فرسودگی، افت انگیزه و حتی بحرانهای روانی بیشتر شود.
چرا بعضی رشتهها کممتقاضیاند؟ پاسخ فقط آموزشی نیست
چنگیز در تحلیل رشتههای کممتقاضی، به درستی گفت که این پدیده همیشه ثابت نبوده و در دورههای مختلف تغییر کرده است. او مثال رشته بیهوشی را آورد؛ رشتهای که زمانی کمطرفدار بود، تا جایی که حتی دورههای خاص برای جذب در آن تعریف شد، اما با اصلاحات تعرفهای، جایگاهش تغییر کرد و به رشتهای محترم و جذابتر تبدیل شد.
این مقایسه، یک پیام روشن دارد: جذابیت رشتهها فقط از دل آموزش بیرون نمیآید؛ اقتصاد درمان، تعرفهگذاری، درآمد، آینده شغلی و نحوه توزیع فرصتها هم تعیینکنندهاند.وی گفت بخشی از اقدامات برای افزایش جذابیت رشتههای کممتقاضی، تسهیل ورود به این دورههاست؛ از جمله پذیرش مستقیم بدون گذراندن طرح و تکمیل ظرفیت بدون آزمون که به گفته او، در سال گذشته باعث شد حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد ظرفیتهای خالی تکمیل شود. اما خودش هم صادقانه تأکید کرد که جذابیت اصلی، همانجاست که باید باشد: تعرفه، درآمد و آینده شغلی. و این دیگر از حوزه آموزش صرف خارج میشود و به سیاستهای اقتصاد سلامت مربوط است.
وی درباره حمایتهای مالی از دستیاران پزشکی نیز گفت: دریافتی دستیاران در سال جاری ۲۰ درصد افزایش یافته و سهم آنان از کارانه نیز از دو درصد به چهار درصد رسیده است که اعتبار آن در قانون بودجه سال ۱۴۰۵ پیشبینی شده است.
وی از افزایش سالانه ۱۲ درصدی ظرفیت پذیرش دستیاران پزشکی بر اساس قانون برنامه هفتم پیشرفت خبر داد و افزود: تعداد نهایی پذیرفتهشدگان پس از اعلام نتایج آزمون مشخص میشود و در صورت خالی ماندن ظرفیتها، امکان تکمیل ظرفیت نیز بررسی خواهد شد.
نیروی انسانی؛ مسئله بزرگتر از صِرف تربیت دانشجو
در پاسخ به پرسش روزنامه «دریا» درباره کمبود نیروی انسانی در هرمزگان، حتی در نیروهای پشتیبان مانند بیماربر، خدمه و نگهبان، چنگیز توضیح داد که این نیروها معمولاً امکان استخدام پیمانی ندارند و بهدلیل مقررات دولت، اغلب باید از طریق شرکتهای خدماتی، قرارداد یا برونسپاری تأمین شوند. او گفت این موضوع را به حوزههای مربوط در وزارتخانه منتقل خواهد کرد.
اما مسئله، باز هم فراتر از یک نامه اداری است. وقتی بیمارستانی تخت دارد، اما خدمه و نیروهای پشتیبان ندارد، کیفیت خدمت افت میکند. وقتی پرستار کافی نیست، تخت بلااستفاده میماند یا فشار مضاعف روی نیروهای موجود میافتد. و وقتی چرخه نیروی انسانی درست طراحی نشده باشد، صرفاً افزایش ظرفیت آموزشی، معجزه نمیکند.چنگیز نیز خود به این محدودیت اذعان داشت و گفت افزایش ظرفیت دانشگاهها، بهتنهایی تضمین نمیکند که فارغالتحصیلان بعداً در همان جایی که مورد نیاز است کار کنند. از نظر وی، باید همزمان سیاستهای جذب، نگهداشت، مزایا، امکانات، تسهیلات و منطقی شدن حجم کار اصلاح شود.
دغدغهای که نباید عادی شود: فشار روانی و خودکشی در میان رزیدنتها
در یکی از مهمترین پرسشهای نشست، موضوع افزایش خودکشی و فشار روانی در میان رزیدنتهای پزشکی مطرح شد؛ مسئلهای که سالهاست در محافل تخصصی و رسانهای بهعنوان هشدار جدی مطرح میشود. چنگیز گفت وزارت بهداشت در این خصوص «کمیته پیشگیری و مواجه با آسیب به خود» تشکیل داده و هر مورد را بهصورت حساس و بحرانی بررسی میکند.
وی تأکید کرد که همه دستیاران در بدو ورود غربالگری روانی میشوند و افرادی که در معرض اختلالات روانی تشخیص داده شوند، به مشاوره و پایش ارجاع میشوند. به گفته وی، بخشی از اصلاحات درآمدی، کمکهزینهها و تغییرات در کارانه و کشیکها نیز با هدف کاهش همین فشارها انجام شده است.
با این حال، وی واقعیت تلخی را هم پذیرفت: در جامعهای که فشارهای اجتماعی و اقتصادی افزایش پیدا کرده، گروههای خاص مانند دستیاران، دانشجویان و نخبگان هم از این بحران مصون نیستند. این اعتراف مهم است، چون برخلاف نگاههای تبلیغاتی، بحران روانی را نمیشود با شعار مدیریت کرد. باید آن را دید، سنجید و برایش سازوکار درمان ساخت.
هرمزگان، جایی که آموزش باید به ماندگاری تبدیل شود
نشست بندرعباس، در مجموع، تصویری چندلایه از وضعیت آموزش پزشکی و سلامت کشور ارائه کرد. از یکسو، وزارت بهداشت تلاش دارد آزمونها را امن، شفاف و قابلاعتماد برگزار کند؛ از سوی دیگر، میکوشد با بومیگزینی تا ۷۰ درصدی در رشتههای موردنیاز، بخشی از بحران نیروی انسانی در استانهایی مثل هرمزگان را درمان کند. اما واقعیت این است که اگر سیاستهای تعرفهگذاری، نگهداشت نیرو، آینده شغلی، حقوق، مسکن، رفاه، کشیک و امنیت روانی اصلاح نشود، هیچ ظرفیت آموزشیای بهتنهایی کافی نیست.
برای هرمزگان، خبر اصلی همان است که باید باشد: یک پنجره تازه برای جوانان بومی باز شده است. اما تجربه نشان داده که در این استان، هر خبر خوب وقتی به نتیجه میرسد که به اجرا برسد؛ نه در تیترها، بلکه در ثبتنام، پذیرش، ماندگاری و خدمت.و شاید همینجا، نقطه اصلی پرسش باشد: آیا نظام سلامت میتواند بالاخره از مدل «تربیت نیرو برای فرار» عبور کند و به سمت «تربیت نیرو برای ماندن» برود؟ پاسخ این سؤال، بیش از آنکه در صحنه نشست خبری داده شود، در بودجه، مقررات، تعرفهها و اراده اجرایی دولت و وزارتخانه نوشته خواهد شد.
دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان برای خروج از «توسعه بیضابطه» برنامه دارد
دکترپژمان شاهرخی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی نیز در این جلسه با پذیرش ضمنیِ ناترازیهای عمیق در نظام سلامت استان، از ضرورتِ عبور از «توسعه بیضابطه» به سمت «توسعه هدفمند و نیازمحور» سخن گفت.شاهرخی در همان ابتدای کلام، توپ را به زمینِ «برنامهریزی» انداخت. وی معتقد است دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان دیگر به دنبال توسعههای فلهای نیست. رئیس دانشگاه گفت: «ما به دنبال توسعه بیضابطه نیستیم. توسعهای که مدنظر ماست، هدفمند، مأموریتگرا و متکی بر نیازهای واقعی استان است.» شاهرخی بهخوبی میداند که بیمارستان قوی، بدون نیروی انسانی پایدار، فقط یک ساختمانِ بیروح است.
وی با اشاره به حضور دکتر چنگیز، تأکید کرد که مطالبه اصلی دانشگاه، حمایت ویژه وزارتخانه برای تربیت نیروی انسانی بومی است؛ همان «پاشنه آشیلی» که هرمزگان سالهاست با آن دستوپنج نرم میکند.یکی از نکات کلیدی سخنان شاهرخی، تکیه بر مصوبه افزایش ظرفیت بومی برای رشتههای پرستاری و کاردانی فوریتهای پزشکی بود. وی معتقد است با استفاده از ظرفیتهای موجودو با کمک صنایع، خیرین و استاندار، میتوان کمبود چند هزار نفری کادر سلامت را ظرف چند سال آینده ترمیم کرد.
وی گفت: «فارغالتحصیلان بومی، ماندگارترند. ما باید بستری فراهم کنیم که آموزش، در خود استان و برای نیازهای همین استان باشد.» با این حال، واقعیت تلخِ حاکم بر هرمزگان این است که «صرفِ تربیت»، ضامنِ «ماندگاری» نیست. مادامی که مزایا، رفاه و شرایط کاری در این اقلیمِ سخت، با مرکزنشینان برابر باشد، نیروها ترجیح میدهند به جای ماندن در میناب یا رودان، به کلانشهرها مهاجرت کنند.
گلایه از «خزانه خالی» و «اوراقِ بیخاصیت»
شاهرخی در بخش دیگری از نشست، پرده از واقعیتی برداشت که سالهاست گلوگاهِ بیمارستانهای هرمزگان را گرفته است. وی با صراحت از مطالبات معوق بیش از ۴همتی دانشگاه از سازمانهای بیمهگر گلایه کرد و گفت: «روزی هم که پرداخت میکنند، اوراق میدهند؛ آن هم در بخش شرکتهای مرتبط با خودشان. این مدلِ پرداخت، نقدینگی نظام سلامت را فلج کرده است.» این نقد، نشاندهنده بنبستی است که دانشگاههای علوم پزشکی در تأمین دارو و تجهیزات استراتژیک با آن روبرو هستند؛ جایی که نبود نمایندگیِ توزیع در استان، باعث میشود داروی بیمارِ هرمزگانی از کرمان یا شیراز تأمین شود، در حالی که رنجِ اصلی را بیمارِ منتظر تحمل میکند.
گفتنی است ،معاون آموزشی وزارت بهداشت هم به رئیس دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان پیشنهاد داد که با بهکارگیری فارغالتحصیلان رشته «فناوری اطلاعات سلامت» بهجای منشی بخش، میتوان پرستاران را از بندِ کاغذبازیهای اداری رها کرد و به بالینِ بیمار برگرداند. پیشنهادی که اگر عملیاتی شود، شاید اندکی از بارِ روانی کادر درمان بکاهد.دکتر شاهرخی در این نشست تلاش کرد چهرهای از یک مدیر «واقعبین» را به نمایش بگذارد که دردهای استان را میشناسد. او از صنایع، خیرین و نمایندگان خواست پای کار بیایند تا زیرساختهای آموزشی استان تقویت شود.
ثبت دیدگاه