دریانیوز// تصویرِ کلیشهای سیگار میان انگشتان لرزان یک پیرمرد، جایش را به واقعیتی هولناک داده است: دانشآموزی با روپوش مدرسه که پشت دیوارهای بلند یا در کنج دنج یک کافه، نخستین پُکهای عمیق را به ریههای تازهنفسش میفرستد.
وقتی از «دودی که به نوجوانی رسیده» حرف میزنیم، دیگر درباره یک انحراف رفتاری ساده صحبت نمیکنیم؛ ما در حال تماشای فروپاشی سدِ سنی در برابر یکی از بزرگترین قاتلان خاموش قرن هستیم. آمارهای اخیر تکاندهندهاند. سن «تجربه مصرف» در ایران به حدود ۹ تا ۱۰ سال رسیده است؛ یعنی درست زمانی که کودک باید در گیرودار بازیهای کودکانه باشد، با پیچیدهترین و اعتیادآورترین ماده جهان دستوپنجه نرم میکند.
آمارها چه میگویند؟ عبور از خط قرمز
شریف ترکمننژاد، عضو جمعیت مبارزه با دخانیات، پرده از حقیقتی برمیدارد که خواب را از چشمان هر سیاستگذاری میرباید: «۸۰ درصد مصرفکنندگان دخانیات در کشور، زیر ۱۸ سال هستند.» این عدد به معنای آن است که ارتشِ مصرفکنندگان آینده، همین امروز در حال عضوگیری است. از سوی دیگر، اباذر اشتری، عضو شورای پژوهشی مرکز تحقیقات دخانیات، به واقعیتی تلختر اشاره میکند؛ اینکه کودکان قبل از رسیدن به سن بلوغ فیزیکی و فکری، نخستین تجربه نیکوتینی خود را پشت سر میگذارند. در گروه سنی ۱۳ تا ۱۵ سال، آمار ۷ تا ۸ درصدی مصرفکنندگان ممکن است در نگاه اول ناچیز به نظر برسد، اما در کشوری با جمعیت میلیونی نوجوانان، این درصد کوچک یعنی صدها هزار ریه که در خطر تخریب زودهنگام قرار دارند.
صنعت دخانیات؛ شکارچیان در لباس میش
چرا یک نوجوان ۱۰ ساله باید به سمت سیگار یا ویپ کشیده شود؟ پاسخ در استراتژیهای «شکارگری» صنعت دخانیات نهفته است. ترکمننژاد معتقد است این صنعت آگاهانه نوجوانان را هدف گرفته است. طراحیهای فانتزی، رنگهای نئونی، و طعمهایی که بیشتر یادآور آبنبات و آدامس هستند تا تنباکو (مثل طعم بلوبری، توتفرنگی یا نعنای یخی)، همگی برای خلع سلاح کردن حس هشدار در نوجوان طراحی شدهاند. سیگارهای الکترونیکی یا «ویپ»ها با وعده دروغین «کمخطر بودن» وارد کیف مدرسهها شدهاند. بخارهای غلیظ و معطر این دستگاهها، حس کنجکاوی و لذت آنی را تحریک میکنند، در حالی که وابستگی نیکوتینی ایجاد شده توسط آنها، اغلب سنگینتر و پایدارتر از سیگارهای سنتی است.
تغییر چهره زنانه دخانیات از تابو تا ژست اجتماعی
یکی از بحرانیترین بخشهای این گزارش، افزایش گرایش دختران نوجوان به دخانیات است. در سالهای اخیر، سیگار کشیدن از یک رفتارِ مخفیانه و ضدهنجار برای زنان، به یک «ژست روشنفکری» یا «ابزار استقلال» در فضای مجازی تبدیل شده است. تبلیغات پنهان در سریالها و پستهای اینستاگرامی، سیگار را بخشی از استایل و سبک زندگی مدرن بازنمایی میکنند. برای دختران نوجوان که در سن هویتیابی هستند، این «ژست اجتماعی» راهی برای دیده شدن و متفاوت بودن به نظر میرسد، غافل از اینکه فیزیولوژی زنانه در برابر آسیبهای دخانیات به مراتب آسیبپذیرتر است.
کافهنشینی و پیوند خطرناک قهوه و سیگار
ترکمننژاد به نکته ظریفی اشاره میکند: پیوند بیولوژیک و اجتماعی قهوه و سیگار. رواج بیرویه کافههای تاریک و دنج در سطح شهرها، بدون وجود پیوستهای فرهنگی و نظارتی، بستری را فراهم کرده که در آن مصرف دخانیات «عادیسازی» میشود. کافئین و نیکوتین در یک چرخه همافزا، میل به مصرف یکدیگر را تشدید میکنند. برای نوجوانی که میخواهد ساعاتی را دور از چشم خانواده بگذراند، کافه تبدیل به پناهگاهی میشود که بوی دود در آن نه تنها بد نیست، بلکه بخشی از اتمسفرِ بزرگسالی به حساب میآید.
فریبِ بخار؛ افسانه «سلامت» در سیگارهای الکترونیک
یکی از بزرگترین چالشهایی که در گزارشهای میدانی با آن مواجه میشویم، تصور غلط نوجوانان درباره ویپ (Vape) و جویسهای طعمدار است. شریف ترکمننژاد به درستی اشاره میکند که این محصولات با «کاهش تحریک گلو» و «تولید بخارهای غلیظ»، حس کاذب بیخطر بودن را القا میکنند. اما واقعیتِ علمی چیست؟ نیکوتین موجود در ویپها اغلب از نوع «نمک نیکوتین» (Nicotine Salt) است که با سرعت بسیار بالاتری جذب خون و مغز میشود. برای نوجوانی که مغزش تا ۲۵ سالگی در حال تکامل است، این حجم از نیکوتین باعث تغییر در ساختار «قشر پیشپیشانی» (Prefrontal Cortex) میشود؛ بخشی از مغز که مسئول تصمیمگیری و کنترل تکانه است. به زبان ساده، ما با نسلی روبرو هستیم که قبل از یادگیری مهارتهای زندگی، سیستم پاداش مغزشان توسط نیکوتین بازنویسی شده است.
چرا دختران؟ واکاوی یک تغییر الگوی جنسیتی
اگر به آمارهای دهههای گذشته نگاه کنیم، مصرف دخانیات در دختران نوجوان تقریباً نزدیک به صفر یا بسیار ناچیز بود. اما امروزه، فاصله جنسیتی در حال ناپدید شدن است. چرا؟ *سیگار به مثابه ابزار کنترل وزن:
* یکی از تبلیغات پنهان و بسیار کثیف صنایع دخانیات، القای این حس است که سیگار کشیدن باعث کاهش اشتها و لاغری میشود. در دنیایی که استانداردهای زیبایی اینستاگرامی بر نوجوانان فشار میآورد، سیگار به یک «داروی رژیمی» خطرناک تبدیل شده است.
*شکستن ساختارهای سنتی:
* برای بسیاری از دختران نوجوان، سیگار کشیدن نوعی بیانیه است؛ راهی برای نشان دادن قدرت و برابری با پسران در محیطهای اجتماعی. آنها سیگار را نه به عنوان یک ماده مخدر، بلکه به عنوان نمادی از «زن مدرن و مستقل» درک میکنند که این خود ناشی از فقدان الگوهای صحیح هویتیابی است.
گذار از سیگار به مواد مخدر سنگینتر
اشاره به آمار ۹۰ درصدی معتادانی که شروعشان با سیگار و قلیان بوده، بسیار حیاتی است. این همان تئوری «دروازه ورود» است. وقتی سدِ روانی یک کودک ۹ ساله برای پُک زدن به سیگار میشکند، مسیر عصبی برای تجربه مواد خطرناکتر هموار میشود. نیکوتین، آستانه تحمل لذت را در مغز بالا میبرد و فرد پس از مدتی برای دریافت همان میزان دوپامین، به دنبال محرکهای قویتر میرود. اقتصادِ سیاسی دود؛ سود شرکتها در برابر ریههای کودکان
باید بیپرده نوشت: صنعت دخانیات یک صنعت «جایگزینمحور» است. از آنجا که مشتریان قدیمی این صنعت بر اثر بیماریهای ناشی از مصرف جان خود را از دست میدهند، این شرکتها برای بقای خود چارهای جز جذب «مشتریان جایگزین» ندارند. و چه کسی بهتر از یک نوجوان ۱۰ ساله که پتانسیل دارد تا ۶۰ سال آینده مشتری وفادار آنها باقی بماند؟ طراحی بستهبندیهای رنگارنگ که در گزارش به آن اشاره کردی، دقیقاً با هدف قرار دادن قفسههایی است که همسطح چشم کودکان و نوجوانان در سوپرمارکتهاست.
راهکارهاعبور از شعار به شعور عملیاتی
الف) در سطح حاکمیتی و کلان:
مالیات پلکانی سنگین: ایران یکی از ارزانترین سیگارهای جهان را دارد. افزایش مالیات بر دخانیات و اختصاص مستقیم آن به ورزش و آموزش نوجوانان، اولین قدم است.
ممنوعیت فروش نخی: فروش سیگار به صورت دانهای (نخی) باعث میشود حتی یک کودک با پول توجیبی اندک هم بتواند سیگار تهیه کند. جرمانگاری شدید فروش سیگار نخی و فروش به زیر ۱۸ سال باید از حالت فرمالیته خارج شود.
نظارت بر محتوای شبکه نمایش خانگی: سیگار نباید در دست قهرمانان محبوب سریالها باشد. هر پُک سیگار توسط یک بازیگر مشهور، هزاران پُک را در دنیای واقعی رقم میزند.
ب) در سطح خانواده و مدرسه:
آموزش «نه» گفتن: مدرسه باید به جای آموزش صرفِ فرمولهای ریاضی، مهارتهای تابآوری را به دانشآموز یاد دهد.
آگاهسازی درباره ویپ: والدین باید بدانند دستگاههای شیک و معطر در کیف فرزندانشان، اسباببازی نیست؛ بلکه بمب ساعتی شیمیایی است.
فردا خیلی دیر است
«سن ۱۰ سالگی برای تجربه دخانیات»، یعنی ما در حال از دست دادن طلاییترین دوران رشد سرمایههای انسانی کشور هستیم. دودی که امروز از گلوی یک نوجوان بالا میرود، فردا به شکل هزینههای سرسامآور درمانی، کاهش بهرهوری ملی و فروپاشی خانوادهها به چشم جامعه فرو خواهد رفت.
ثبت دیدگاه