از بازارچه شیلات تا وعده حذف دلالان؛ چرا بندرعباسی‌ها از ماهی ارزان بی‌بهره‌اند؟
دریانیوز// بندرعباس شهری است که زندگی مردمش با دریا گره خورده است؛ شهری ساحلی که هر روز شناورهای صیادی از آب‌های خلیج فارس بازمی‌گردند و صیدشان را به ساحل می‌آورند. با این حال، برای بسیاری از خانواده‌های بندرعباسی، خرید ماهی به یکی از هزینه‌های سنگین سبد غذایی تبدیل شده است؛ تناقضی تلخ که نشان می‌دهد زندگی در کنار دریا لزوماً به معنای دسترسی آسان به نعمت‌های آن نیست. ماهی که باید یکی از اصلی‌ترین اقلام غذایی مردم ساحل‌نشین باشد، حالا برای بخشی از خانوارها به کالایی گران تبدیل شده است؛ آن‌قدر گران که برخی خانواده‌ها ناچارند آن را از برنامه غذایی خود کنار بگذارند یا تنها در مناسبت‌های خاص سراغش بروند.
این وضعیت در استانی که از ظرفیت‌های گسترده صیادی برخوردار است، بیش از هر چیز یک پرسش جدی را پیش روی مسئولان قرار می‌دهد: چرا مردم بندرعباس باید برای خرید محصولی که در همین نزدیکی صید می‌شود، چنین هزینه‌ای بپردازند؟ البته نباید تمام بار گرانی آبزیان را بر دوش صیادان گذاشت. صیادی فعالیتی پرزحمت و پرهزینه است و فعالان این بخش با مشکلات متعددی در تأمین سوخت، تجهیزات، نگهداری شناورها و هزینه‌های جاری روبه‌رو هستند. مسئله اصلی، فاصله‌ای است که میان قیمت فروش محصول در مبدأ و بهای پرداختی مصرف‌کننده ایجاد می‌شود؛ فاصله‌ای که نقش واسطه‌ها و دلالان در آن باید به‌صورت دقیق بررسی شود. وقتی محصولی از دریا صید می‌شود، اما در مسیر رسیدن به سفره مردم چندین دست می‌چرخد و هر مرحله سهمی به قیمت آن اضافه می‌کند، طبیعی است که در نهایت، هم مصرف‌کننده متضرر شود و هم سهم صیاد از قیمت نهایی آن‌طور که باید نباشد. در چنین شرایطی، صحبت از حمایت از صیاد و تأمین غذای سالم و مقرون‌به‌صرفه برای مردم، بدون اصلاح نظام توزیع، نتیجه چندانی نخواهد داشت.
بازارچه‌ای که قرار بود گره‌گشا باشد
ماجرای بازارچه شیلات در بندرعباس نمونه‌ای از طرح‌هایی است که می‌توانست بخشی از این مشکل را حل کند. قرار بود با راه‌اندازی این بازارچه و صدور مجوز صید برای شناورهای بزرگ‌تر وراه دور و….، امکان عرضه مستقیم آبزیان با قیمت مناسب‌تر فراهم شود؛ فرصتی که هم می‌توانست به نفع مصرف‌کنندگان باشد و هم مسیر فروش محصول را برای صیادان کوتاه‌تر کند.
اما این طرح، آن‌طور که انتظار می‌رفت، ادامه پیدا نکرد.در این بازارچه، ماهی تنها در چند نوبت عرضه شد و پس از آن، خبری از تداوم عرضه منظم و ارزان‌تر نبود. در نتیجه، بازاری که می‌توانست به محلی برای دسترسی شهروندان به آبزیان با قیمت مناسب تبدیل شود، نتوانست نقش مورد انتظار خود را ایفا کند. پرسش اینجاست که چرا طرحی با چنین کارکردی، پس از آغاز فعالیت به جریان پایدار عرضه مستقیم تبدیل نشد؟ آیا مشکلات اجرایی، زیرساختی یا مدیریتی مانع ادامه کار بود؟ اگر موانعی وجود داشت، چرا برای رفع آن‌ها اقدام مؤثری صورت نگرفت؟ و اگر قرار بود این بازارچه به کاهش قیمت‌ها کمک کند، چرا نتیجه آن در سفره مردم احساس نشد؟ این پرسش‌ها نیازمند پاسخ روشن شیلات و دستگاه‌های مسئول است؛ زیرا راه‌اندازی یک بازارچه، به‌تنهایی موفقیت محسوب نمی‌شود. معیار اصلی، استمرار فعالیت، میزان عرضه، تفاوت قیمت با بازار و در نهایت، میزان بهره‌مندی مردم از آن است.
وعده حذف واسطه‌ها چه شد؟
در بازار ماهی‌فروشان بندرعباس نیز قیمت ماهی و میگو برای بسیاری از شهروندان بالاست. بارها از ساماندهی بازار، حذف واسطه‌ها و عرضه مستقیم آبزیان سخن گفته شده، اما آنچه مردم در خریدهای روزمره خود تجربه می‌کنند، هنوز با این وعده‌ها فاصله دارد. واقعیت این است که حذف دلالان، صرفاً با اعلام یک تصمیم یا برگزاری چند جلسه محقق نمی‌شود. برای تحقق آن باید زنجیره عرضه از لحظه صید تا رسیدن محصول به دست مصرف‌کننده بررسی شود؛ باید مشخص باشد ماهی در چه قیمتی از صیاد خریداری می‌شود، با چه هزینه‌هایی به بازار می‌رسد و چه میزان افزایش قیمت در هر مرحله اتفاق می‌افتد.
شفافیت در قیمت‌ها، ایجاد امکان فروش مستقیم برای صیادان، تقویت بازارهای عرضه بدون واسطه و نظارت مؤثر بر عملکرد شبکه توزیع، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به کاهش فاصله قیمت مبدأ و بازار کمک کند. البته هرگونه ساماندهی باید با در نظر گرفتن هزینه‌های واقعی صیادی، نگهداری و حمل‌ونقل انجام شود تا هم حقوق صیاد حفظ شود و هم مصرف‌کننده ناچار نباشد هزینه ناکارآمدی زنجیره توزیع را بپردازد.
در این میان، مسئولان شیلات هرمزگان باید روشن کنند که برنامه آن‌ها برای ساماندهی قیمت آبزیان دقیقاً چیست، چه مراحلی را طی کرده و چه زمانی قرار است آثار آن در بازار نمایان شود. نمی‌توان از ظرفیت‌های عظیم شیلاتی استان سخن گفت، اما درباره یکی از ابتدایی‌ترین مسائل مردم، یعنی دسترسی به محصول صیدشده با قیمت مناسب، پاسخ روشنی نداشت و توپ این مسئولیت در زمین ادارات مختلف پاسکاری شود. دو سال قبل با ورود دادستانی به این موضوع ، چندین هفته در بازار ماهی فروشان، ماهی قیمت گذاری می شد وباقیمت مناسب تری توسط اتحادیه عرضه می شد که این طرح ابتر ماند.
.از جلسه و وعده تا نتیجه در سفره مردم
مدیرکل شیلات هرمزگان نیز چند ماه قبل در نشست شورای اسلامی شهر بندرعباس از اجرای طرح‌هایی برای ساماندهی قیمت ماهی خبر داده بود. اکنون باید پرسید این طرح‌ها در چه مرحله‌ای قرار دارند و چه زمانی به نتیجه می‌رسند؟ آیا برنامه‌ای مشخص برای عرضه مستقیم آبزیان تدوین شده است؟ آیادر بازارچه شیلات هر روز آبزیان با قیمت ارزان عرضه می شود ؟ و آیا شهروندان می‌توانند امیدوار باشند که در آینده نزدیک، ماهی و میگو را با قیمت مناسب‌تری تهیه کنند؟
پاسخ به این پرسش‌ها نباید به وعده‌ای دیگر موکول شود. مردم به اندازه کافی از طرح‌هایی شنیده‌اند که با امید فراوان آغاز شده‌اند، اما سرانجام آن‌ها در زندگی روزمره شهروندان چندان محسوس نبوده است. آنچه امروز اهمیت دارد، اعلام برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده، معرفی مسئول اجرای آن و ارائه گزارشی شفاف از نتایج اقدامات انجام‌شده است. بندرعباس برای حل این مسئله به طرح‌های پیچیده و پرهزینه نیاز ندارد؛ بلکه پیش از هر چیز، به مدیریت درست ظرفیت‌های موجود، ساماندهی مسیر توزیع و نظارت بر اجرای تصمیم‌ها نیازمند است. اگر امکان عرضه مستقیم آبزیان وجود دارد، باید این امکان به‌صورت مستمر فراهم شود. اگر بازارچه شیلات با مانعی روبه‌روست، باید مانع را برطرف کرد.
و اگر واسطه‌گری غیرضروری موجب افزایش قیمت‌ها می‌شود، باید با اصلاح سازوکار بازار، زمینه کوتاه‌شدن مسیر رسیدن محصول از صیاد به مصرف‌کننده را فراهم ساخت. دریا برای هرمزگان تنها یک جاذبه گردشگری یا ظرفیت اقتصادی نیست؛ بخشی از هویت، معیشت و زندگی مردم این استان است. با این حال، زمانی می‌توان از بهره‌مندی مردم از این ظرفیت سخن گفت که سهم آن در بهبود کیفیت زندگی و تأمین غذای خانوار نیز دیده شود. ماهی ارزان‌تر در سفره مردم، یکی از معیارهای سنجش موفقیت مدیریت شیلات است. اگر قرار باشد صید در آب‌های همین منطقه انجام شود، اما قیمت نهایی آن برای بسیاری از شهروندان سنگین باشد، نمی‌توان از ظرفیت شیلات به‌عنوان امتیازی کامل برای مردم سخن گفت. مردم بندرعباس انتظار ندارند دریا همه مشکلات معیشتی آن‌ها را حل کند؛ اما حق دارند بپرسند چرا با وجود زندگی در کنار خلیج فارس، خرید ماهی برایشان دشوار شده است. اکنون نوبت مسئولان شیلات و دستگاه‌های مرتبط است که به‌جای تکرار وعده حذف واسطه‌ها، نتیجه اقدامات خود را نشان دهند؛ نتیجه‌ای که نه در صورت‌جلسه‌ها و خبرهای رسمی، بلکه در قیمت‌های بازار و سفره خانواده‌های بندرعباسی دیده شود.