دریانیوز//گسترش شبکه‌های اجتماعی و افزایش ارتباطات مجازی، شیوه تعامل نوجوانان و جوانان را دستخوش تغییر کرده و خانواده‌ها را با دغدغه‌های تازه‌ای روبه‌رو ساخته است. برقراری ارتباط با جنس مخالف در فضای مجازی، به‌ویژه در سنین پایین، زمانی که با آگاهی و شناخت کافی همراه نباشد، می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌های فردی، روانی و اجتماعی شود، برخوردهای تند و محدودیت‌های غیرمنطقی نه‌تنها راهکار مؤثری برای حل مسئله نیست، بلکه ممکن است فاصله میان والدین و فرزندان را افزایش دهد.
اعتماد و گفتگو؛ نخستین گام برای صیانت از فرزندان در فضای مجازی
حجت‌الاسلام والمسلمین احمد غلامی، کارشناس ارشد مشاوره خانواده در گفت‌وگو با روزنامه دریا، با تشریح راهکارهای مدیریت روابط مجازی فرزندان، بر ضرورت حفظ آرامش والدین، گفت‌وگوی صمیمانه، احترام به حریم خصوصی و آموزش شناخت روابط سالم و ناسالم تأکید کرد.
دریا: با توجه به گسترش ارتباطات مجازی میان نوجوانان و جوانان، خانواده‌ها چگونه باید ارتباط فرزندان با جنس مخالف را مدیریت کنند؟
امروزه ارتباطات در فضای مجازی گسترش زیادی پیدا کرده و حتی بسیاری از آشنایی‌ها و برخی آسیب‌های خانوادگی از همین بستر آغاز می‌شود. متأسفانه این مسئله به نوجوانان و جوانان نیز تسری پیدا کرده و شاهد هستیم که برخی فرزندان، حتی در سنین پایین، در فضای مجازی با جنس مخالف ارتباط برقرار می‌کنند؛ ارتباطاتی که گاهی پیامدها و مشکلات متعددی برای آن‌ها و خانواده‌هایشان به همراه دارد.برای مدیریت صحیح این موضوع، چند راهکار اساسی وجود دارد که نخستین آن‌ها حفظ آرامش والدین است. پدر و مادر باید بدانند با پرخاشگری، دعوا و برخوردهای تند نمی‌توانند مشکل را حل کنند. ممکن است فرزند در ظاهر سکوت کند و حرف والدین را بپذیرد، اما این سکوت به معنای قانع شدن او نیست. گاهی فرزند فقط برای رهایی از تنش، مخالفت خود را پنهان می‌کند و همچنان رفتار قبلی را ادامه می‌دهد؛ زیرا والدین به‌جای ارائه دلایل منطقی، با او برخورد تند داشته‌اند.بنابراین، لازم است آرامش خود را حفظ کنیم و با منطق، آگاهی و استدلال با فرزندانمان صحبت کنیم. حتی خود والدین نیز باید درباره ویژگی‌های نسل جدید و مسائل روز فضای مجازی مطالعه و اطلاعات کافی کسب کنند. ممکن است فرزند در همان لحظه سخنان ما را نپذیرد، اما گفت‌وگوی آرام و منطقی می‌تواند پرسش‌هایی را در ذهن او ایجاد کند و زمینه تفکر و بازنگری در رفتارش را فراهم آورد.
دریا: یکی از مشکلات خانواده‌ها این است که گاهی ارتباط مؤثری با فرزندان ندارند. برای ایجاد این ارتباط چه باید کرد؟
یکی دیگر از راهکارهای مهم، باز گذاشتن مسیر گفت‌وگو با فرزندان است. گاهی والدین تصور می‌کنند با فرزند خود گفت‌وگو می‌کنند، درحالی‌که رفتار آن‌ها بیشتر به بازجویی شباهت دارد.باید میان گفت‌وگو و بازجویی تفاوت قائل شویم. در بازجویی، والدین معمولاً پرسش‌های متعدد و پی‌درپی مطرح می‌کنند و انتظار دارند فرزند نیز به همه آن‌ها پاسخ دهد؛ اما چنین رویکردی به ایجاد صمیمیت و اعتماد منجر نمی‌شود.گفت‌وگوی مؤثر باید صمیمانه، دوستانه و دوطرفه باشد. پدر و مادر باید به فرزند فرصت صحبت کردن بدهند، شنونده خوبی باشند و اجازه دهند او بدون ترس از سرزنش و قضاوت، مسائل و دغدغه‌هایش را بیان کند.نصیحت‌های مکرر و یک‌طرفه نیز معمولاً تأثیر چندانی ندارند؛ به‌ویژه زمانی که رفتار والدین با توصیه‌هایشان هماهنگ نباشد. بنابراین، به‌جای اینکه والدین مرتب و پشت سر هم مطالبی را به فرزند منتقل کنند، باید زمینه گفت‌وگوی صمیمانه را فراهم آورند. وقتی فرزند احساس کند می‌تواند آزادانه با پدر و مادر صحبت کند، احتمال اینکه مشکلاتش را با آن‌ها در میان بگذارد بیشتر خواهد شد.
دریا: رعایت حریم خصوصی فرزندان تا چه اندازه در مدیریت روابط آن‌ها در فضای مجازی اهمیت دارد؟
احترام به حریم خصوصی فرزندان یکی دیگر از اصول مهم تربیتی است. فرزندان نیز مانند سایر اعضای خانواده دارای حریم خصوصی هستند و والدین باید در رفتار خود این موضوع را رعایت کنند.برای مثال، ورود ناگهانی و بدون اجازه به اتاق فرزند، سرک کشیدن به وسایل شخصی یا کنترل پنهانی او می‌تواند احساس بی‌اعتمادی و ناامنی ایجاد کند.برای تبیین اهمیت حریم خصوصی می‌توان به یک مثال اشاره کرد. همان‌طور که در یک مسیر مین‌گذاری‌شده، عبور از معبر امن و مشخص‌شده اهمیت دارد و انحراف از آن می‌تواند خطرآفرین باشد، در روابط اجتماعی نیز رعایت حریم‌ها و مرزهای تعیین‌شده ضروری است.در زمان جنگ نیز وقتی منطقه‌ای مین‌گذاری می‌شد، برای عبور امن افراد، معبر مشخصی ایجاد می‌کردند و هشدار می‌دادند که از مسیر تعیین‌شده خارج نشوند؛ زیرا کوچک‌ترین انحراف از مسیر امن ممکن بود به انفجار مین و آسیب جدی منجر شود.
دریا: آیا خانواده‌ها باید برای استفاده فرزندان از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی قوانین مشخصی داشته باشند؟
بله، تدوین قوانین شفاف در خانواده بسیار اهمیت دارد. خانواده‌ها باید برای استفاده از تلفن همراه و حضور در فضای مجازی، قوانین روشن و مشخصی داشته باشند.این قوانین می‌تواند شامل زمان استفاده از گوشی، ساعات حضور در شبکه‌های اجتماعی و نحوه ارتباط با افراد مختلف باشد. نکته مهم این است که قوانین خانوادگی باید منصفانه باشد و همه اعضای خانواده در برابر آن مسئولیت یکسانی داشته باشند. نمی‌توان از فرزند انتظار داشت محدودیت‌هایی را رعایت کند که خود والدین به آن‌ها پایبند نیستند.همچنین والدین باید نسبت به هویت افرادی که فرزندشان با آن‌ها ارتباط دارد، شناخت و آگاهی کافی داشته باشند. منظور از نظارت، لزوماً بررسی مخفیانه پیام‌ها و مکاتبات فرزند نیست؛ بلکه شناخت دوستان و افرادی است که با او در ارتباط هستند و آگاهی از ماهیت این روابط اهمیت دارد.از سوی دیگر، باید فضایی در خانواده ایجاد شود که فرزند در صورت مواجهه با مشکل، بدون ترس از تنبیه و سرزنش، موضوع را با پدر و مادر در میان بگذارد.
دریا: چگونه می‌توانیم کاری کنیم که فرزند در صورت
گرفتار شدن در یک رابطه ناسالم یا مواجهه با تهدیدهای فضای مجازی، موضوع را با والدین در میان بگذارد؟
یکی از مهم‌ترین اصول تربیتی این است که فرزند در زمان گرفتاری، پیش از هر فرد دیگری به پدر و مادر خود مراجعه کند.متأسفانه گاهی والدین آخرین افرادی هستند که از آسیب‌ها و مشکلات فرزندشان مطلع می‌شوند. فرزند به دلیل ترس از واکنش خانواده، مسئله را پنهان می‌کند و حتی ممکن است به فردی که از او سوءاستفاده می‌کند بگوید این موضوع را به پدر و مادرم اطلاع ندهید.در چنین شرایطی، فرد به‌جای کمک گرفتن از خانواده، گرفتار مشکلات بیشتری می‌شود و ممکن است مدت‌ها تحت فشار و تهدید باقی بماند. برای روشن شدن موضوع می‌توان مثالی از مسائل امنیتی مطرح کرد.
فرض کنید فردی ناخواسته در دام یک شبکه جاسوسی یا سرویس بیگانه گرفتار شده و متوجه می‌شود در مسیر اشتباهی قرار گرفته است. اگر همان ابتدا موضوع را به مسئولان ذی‌ربط اطلاع دهد، امکان شناسایی موقعیت، دریافت راهنمایی و نجات او وجود دارد؛ اما اگر مسئله را پنهان کند و ارتباط خود را ادامه دهد، ممکن است به‌تدریج گرفتار مشکلات پیچیده‌تری شود و حتی مورد سوءاستفاده قرار گیرد.در محیط خانواده نیز همین اصل صدق می‌کند.
اگر نوجوان یا جوانی در فضای مجازی فریب خورده، وارد رابطه‌ای ناسالم شده یا در معرض تهدید و سوءاستفاده قرار گرفته است، باید بتواند بدون نگرانی از واکنش والدین، موضوع را با آن‌ها در میان بگذارد.پدر و مادر باید به فرزند اطمینان دهند که حتی اگر اشتباهی مرتکب شده باشد، برای حل مشکل و بازگشت به مسیر درست در کنار او خواهند بود. خانواده باید نخستین پناهگاه فرزند در شرایط بحرانی باشد، نه محیطی که او از ترس سرزنش و تنبیه، مشکلاتش را در آن پنهان کند.
دریا: معرفی الگوهای مناسب و توانمندسازی فرزندان چه نقشی در پیشگیری از آسیب‌های فضای مجازی دارد؟
راهکار دیگر، معرفی الگوهای سالم و مناسب به فرزندان است. والدین می‌توانند با استفاده از داستان‌ها، فیلم‌ها، مستندها و نمونه‌های واقعی، پیامدهای روابط سالم و ناسالم را برای فرزندان تبیین کنند.گاهی بیان غیرمستقیم یک موضوع از طریق داستان یا روایت یک تجربه، تأثیر بیشتری از نصیحت مستقیم دارد. فرزند با مشاهده یک مستند یا شنیدن یک داستان می‌تواند درباره رفتار خود فکر کند و بدون اینکه احساس کند مورد سرزنش قرار گرفته است، پیام موردنظر را دریافت کند.نکته اساسی این است که هدف والدین نباید کنترل کامل فرزند باشد؛ زیرا کنترل مطلق نه امکان‌پذیر است و نه لزوماً به تربیت صحیح منجر می‌شود. فرزند در محیط مدرسه، جامعه و فضای مجازی با موقعیت‌ها و افراد مختلفی مواجه می‌شود و نمی‌توان همواره در کنار او حضور داشت.
آنچه اهمیت دارد، توانمندسازی فرزندان برای تصمیم‌گیری صحیح و مواجهه آگاهانه با موقعیت‌های مختلف است. هر اندازه شناخت، قدرت تشخیص، اعتمادبه‌نفس و مهارت‌های ارتباطی فرزندان تقویت شود، احتمال گرفتار شدن آن‌ها در روابط ناسالم و آسیب‌های فضای مجازی کاهش خواهد یافت.
دریا: در جمع‌بندی، مهم‌ترین اصل برای مدیریت ارتباط فرزندان با جنس مخالف در فضای مجازی چیست؟
مهم‌ترین اصل این است که والدین به‌جای تمرکز صرف بر کنترل فرزندان، برای توانمندسازی آن‌ها تلاش کنند. مدیریت ارتباط فرزندان با جنس مخالف در فضای مجازی، صرفاً با محدودیت‌گذاری و نظارت ظاهری امکان‌پذیر نیست.آرامش والدین، گفت‌وگوی صمیمانه، احترام به حریم خصوصی، آموزش روابط سالم، تدوین قوانین منصفانه و ایجاد اعتماد متقابل، مجموعه‌ای از راهکارهایی است که می‌تواند خانواده را در برابر آسیب‌های این فضا توانمند کند. باید توجه داشته باشیم که فرزندان در محیط‌های مختلف اجتماعی و در فضای مجازی با موقعیت‌های متعددی روبه‌رو می‌شوند. بنابراین، نمی‌توانیم همیشه مراقب تک‌تک رفتارهای آن‌ها باشیم؛ اما می‌توانیم قدرت تشخیص و تصمیم‌گیری صحیح را در آن‌ها تقویت کنیم.هدف اصلی، تربیت فرزندانی آگاه، مسئولیت‌پذیر و توانمند است؛ فرزندانی که حتی در نبود نظارت مستقیم والدین نیز بتوانند مسیر درست را تشخیص دهند، مرزهای ارتباطی را بشناسند و از خود در برابر آسیب‌های فضای مجازی محافظت کنند.