دریانیوز// در نظام سلامت، خیلی چیزها را میشود با بخشنامه نوشت و با شعار تزئین کرد؛ اما یک چیز را نه: اعتماد مردم. اعتماد، نه با پوستر و نه با مراسم افتتاحیه ساخته میشود؛ با «خدمتِ قابل لمس» ساخته میشود.
طرح «پزشک خانواده و نظام ارجاع» دقیقاً همین نقطه را هدف گرفته است: مردم به جای سرگردانی در راهروهای بیمارستان و هزینهتراشیهای پراکنده، یک «درِ اصلی» برای ورود به خدمات سلامت داشته باشند؛ دری که پشت آن تیمی مشخص، پاسخگو و پیگیر ایستاده باشد.
استان هرمزگان سالهاست تجربه اجرای پزشکی خانواده را در روستاها و شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر دارد؛ تجربهای که از سال ۱۳۸۴ آغاز شد و تا امروز ادامه یافته است. اما امروز، با تکلیف قانون برنامه هفتم توسعه، فصل تازهای شروع شده: گسترش پزشکی خانواده به شهرهای بالای ۲۰ هزار نفر. در میان ۶۴ شهر منتخب کشور برای اجرای پایلوت، هرمزگان در جمع ۲۰ شهر اول قرار گرفته و بندرلنگه به عنوان شهر منتخب اجرای پزشکی خانواده شهری انتخاب شده است؛ شهری با ۳۹ هزار نفر جمعیت شهری که از تیرماه امسال طرح را به طور رسمی روی زمین آورده و از مرحله حرف به مرحله اجرا رسانده است.
در گفت وگوی اختصاصی روزنامه «دریا» با «یحیی میرزاده» معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان و رئیس مرکز بهداشت استان، جزئیات اجرایی، آمار مراجعات و ارجاعات و همچنین نقش مردم و دستگاههای مختلف در موفقیت این طرح تشریح شد؛ گفتوگویی که نشان میدهد اگر همراهی عمومی و همکاری بینبخشی استمرار پیدا کند، بندرلنگه میتواند به «الگوی عملیاتی» برای بندرعباس، میناب، رودان و دیگر شهرهای بالای ۲۰ هزار نفر استان تبدیل شود.
از سال ۱۳۸۴ تا امروز؛ پزشکی خانواده در هرمزگان «سابقه» دارد
میرزاده در ابتدای گفتوگو با یادآوری سابقه اجرای طرح در کشور میگوید: «برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع جزو اولویتهای دولتهای مختلف بوده است. از سال ۱۳۸۴، زمان وزارت دکتر پزشکیان در وزارت بهداشت، این برنامه در سطح کشور اجرایی شد. در استان هرمزگان نیز از همان زمان در کلیه مراکز جامع سلامت روستایی و شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر، پزشکی خانواده و نظام ارجاع برقرار بوده و تا امروز ادامه داشته است.» این جمله مهم است؛ چون نشان میدهد هرمزگان وارد زمین ناشناخته نشده است. استان از گذشته شبکه بهداشت را داشته، تیمهای سلامت را تجربه کرده و اکنون قرار است این تجربه در مقیاس شهری بزرگتر بازطراحی و تقویت شود.
چرا بندرلنگه؟ تکلیف برنامه هفتم و انتخاب در میان ۶۴ شهر
پزشکی خانواده شهری، انتخاب سلیقهای نیست؛ یک تکلیف قانونی است. میرزاده تأکید میکند: «بر اساس قانون برنامه هفتم کشور قرار است کلیه شهرهای بالای ۲۰ هزار نفر هم در بحث پزشکی خانواده و نظام ارجاع قرار بگیرند. از ابتدای سال جاری تاکنون ۶۴ شهر در کشور به عنوان شهرهای منتخب تعیین شدهاند تا برنامه در آنها اجرایی شود. استان هرمزگان خوشبختانه جزو ۲۰ شهر اول است و شهر منتخب ما در این مرحله بندرلنگه است.» این انتخاب به معنی آن است که بندرلنگه در یک بازه پایشپذیر قرار دارد؛ شهری که قرار است عملکردش رصد شود و خروجی آن، مسیر گسترش طرح در استان را تعیین کند.
هدف روشن: عدالت در سلامت و «حفاظت مالی» از جیب مردم
اگر از مردم بپرسید «سلامت یعنی چه؟» بسیاری قبل از هر چیز از هزینهها میگویند. میرزاده نیز «حفاظت مالی» را به عنوان هدف کلیدی مطرح میکند: «هدف از اجرای این طرح این است که در بحث عدالت در سلامت، دسترسی مردم به خدمات سلامت و بهرهمندی را افزایش بدهیم؛ همچنین حفاظت مالی از جیب مردم انجام دهیم و رضایتمندی را در سطح جامعه ایجاد کنیم.»
این طرح اگر درست اجرا شود، دستکم سه خروجی ملموس دارد:
1. کاهش هزینههای پرداختی از جیب مردم
2. کاهش اتلاف وقت و سرگردانی بیماران
3. افزایش نظم و کیفیت ارائه خدمت با تیم مشخص و پاسخگو
مدل اجرا در بندرلنگه: هر تیم برای ۳ تا ۵ هزار نفر
در بندرلنگه، طرح با عدد و ساختار جلو رفته است، نه با کلیگویی. رئیس مرکز بهداشت استان میگوید: «از تیرماه در بندرلنگه که ۳۷ هزار نفر جمعیت شهری دارد، طرح را اجرا کردیم. به ازای هر ۳۰۰۰ تا ۵۰۰۰ نفر جمعیت، یک تیم سلامت در نظر گرفته شده است.» ترکیب تیم سلامت به گفته میرزاده چنین است: پزشک،ماما،پرستار/مراقب سلامت ،کارشناس تغذیه ،کارشناس سلامت روان،دندانپزشک، و سایر نیروهای مورد نیاز. میرزاده با اشاره به آمادگی میدانی بندرلنگه اضافه میکند: «خوشبختانه اکنون در بندرلنگه ۹ پایگاه و ۹ تیم آماده داریم که جمعیت ۳۹ هزار نفری را تحت پوشش قرار دادهاند. زیرساختهای مورد نیاز هم تأمین شده و کار انجام شده است.»
نظام ارجاع یعنی چه؟ «نوبتگیری» توسط تیم سلامت، نه سرگردانی بیمار
یکی از حساسترین نقاط طرح، همان چیزی است که مردم هر روز لمس میکنند: گرفتن نوبت متخصص. میرزاده توضیح میدهد: «مراجعین زمانی که به مرکز جامع سلامت مراجعه میکنند، اگر نیازی به ارجاع به سطح ۲ یا بالاتر باشد، توسط پزشک و تیم سلامت نوبتگیری انجام میشود. تاریخ، ساعت و روز مراجعه بر اساس برنامهریزیها و هماهنگی با بیمارستانها تعیین میشود. بیمار در همان ساعت مراجعه میکند، راهنمایی میشود و سریع پذیرش میگیرد.» این بخش دقیقاً همان نقطهای است که میتواند «اعتماد عمومی» بسازد. مردم اگر ببینند یک سیستم واقعاً وقتشان را حفظ میکند، به آن تکیه میکنند. اگر هم با درهای بسته مواجه شوند، مسیر طرح را دور میزنند و همه چیز به همان آشفتگی گذشته برمیگردد.
چه خدماتی رایگان است؟ ۴ ویزیت رایگان در سال
میرزاده درباره بسته حمایتی طرح با عدد و تعهد روشن حرف میزند: «در این طرح، مراجعین ما سالانه ۴ بار به صورت رایگان ویزیت خواهند شد؛ به هیچ ریالی از مراجعین دریافت نمیشود.» این وعده اگر کامل اجرا شود، برای خانوادههایی که به دلیل هزینه، ویزیت را به تعویق میاندازند، یک تغییر معنادار است؛ مخصوصاً در بیماریهای مزمن مثل دیابت و فشار خون که تأخیر، هزینههای بعدی را چند برابر میکند.
سهم پرداختی بیمار چقدر است؟ ۱۵ درصد در پاراکلینیک و آزمایشگاه
یکی از پرسشهای کلیدی مردم همیشه این است: «آخرش چقدر از جیب میرود؟» میرزاده پاسخ را روشن میدهد: «افرادی که از طریق نظام ارجاع به بیمارستان مراجعه میکنند، آزمایشگاه و پاراکلینیک و خدماتی که دریافت میشود، فرانشیزش ۱۵ درصد است و نسبت به مراجعه آزاد، خیلی کمتر خواهد بود.» به زبان ساده، نظام ارجاع یک «مسیر کمهزینهتر» برای دریافت خدمت تخصصی است؛ البته به شرط آنکه مردم از مسیر درست حرکت کنند و نظام ارجاع هم واقعاً کار کند.
خبر بزرگ: بستری از مسیر ارجاع، «کاملاً رایگان»
میرزاده در بخش دیگری از گفتوگو نکتهای را مطرح میکند که اگر در عمل تثبیت شود، برگ برنده اصلی طرح خواهد بود: «افرادی که از طریق نظام ارجاع به بیمارستانهای استان مراجعه میکنند و نیاز به بستری دارند، به صورت رایگان است وهزینه توسط دولت پرداخت خواهد شد و هیچ هزینهای از بیمار دریافت نمیشود.» این بخش، موتور اصلی ایجاد اعتماد عمومی است؛ چون خانوادهها در لحظه بستری، با سنگینترین فشار مالی مواجه میشوند.
آمارها چه میگویند؟ مراجعات و ارجاعات
طرح وقتی «قابل دفاع» است که عدد بدهد. میرزاده آمارهای بندرلنگه را اینطور اعلام میکند:
جمعیت شهر بالای 20 هزارنفر: 37000 نفر.
جمعیت روستایی و شهرهای زیر 20 هزارنفر: 104873 نفر.
تعداد ویزیت پزشک خانواده در سال 1404 (سطح یک): 91292 ویزیت.
تعداد ویزیت پزشک خانواده در سال 1405 تا تاریخ 5 مرداد (سطح یک): 31599 ویزیت.
متوسط تعداد ویزیت پزشک خانواده سطح یک در شهرستان در یک ماه: 7607 ویزیت.
تعداد ارجاعیات به سطح دو( سرپایی تخصصی و فوق تخصصی) در سال 1404: 4155 ارجاع.
تعداد ارجاعیات به سطح دو( سرپایی تخصصی و فوق تخصصی) در سال 1405 تا تاریخ 5 مرداد: 1977 ویزیت.
تعداد کل ویزیت متخصص سطح 2 در بیمارستان شهدا بندرلنگه : 27208 ویزیت.
تعداد بیمارانی که از مسیر پزشک خانواده به سطح 2 ارجاع داده شده اند سال 1404 : 876 مورد.
تعداد بیمارانی که از مسیر پزشک خانواده به سطح 2 ارجاع داده شده اند سال 1405 تا کنون: 636 مورد.
همین مقایسه نشان میدهد با شروع اجرای جدیتر طرح، حجم ارجاعات و پوشش نظاممند افزایش یافته و در نتیجه، انتظار میرود نظم مراجعه و توزیع خدمت بهتر شود. بندرلنگه با ۹ تیم سلامت، در یک بازه کوتاه توانسته دهها هزار مراجعه را در قالب شبکه مدیریت کند و هزاران ارجاع بستری را از مسیر نظام ارجاع ثبت کند؛ این یعنی طرح از «روی کاغذ» عبور کرده و وارد «زندگی روزمره شهر» شده است.
اعتماد شهروندان؛ ستون فقرات طرح
میرزاده در بخش مهمی از گفتوگو، مستقیم سراغ مردم میرود و میگوید: «توقع و انتظار ما این است که مردم چه در مراکز روستایی استان و چه در شهر بندرلنگه، به پزشک خانواده خودشان اطمینان کنند و برای جلوگیری از اتلاف وقت و مراجعه مستقیم به متخصصین، ابتدا به پزشکان ما مراجعه کنند. نوبتگیری تخصصی در هر سطحی از طریق پزشک خانواده انجام میشود.»
مشارکت بینبخشی؛ ۷۵ درصد سلامت دست دیگران است
میرزاده با نگاهی واقعبینانه میگوید: «۲۵ درصد عوامل مؤثر بر سلامت در اختیار وزارت بهداشت است و ۷۵ درصد در اختیار سایر وزارتخانهها، نهادها و سازمانهاست. در این طرح باید همکاری و مشارکت با سایر سازمانها، مردم، شورا، شهردار، هیئت امنا و NGOها شکل بگیرد.»
وی درباره تجربه بندرلنگه توضیح میدهد:
– فعال بودن سازوکار «استیج»و برگزاری جلسات منظم.
– تشکیل هیئت امنای مراکز جامع سلامت به صورت ماهیانه.
– مشارکت: رئیس مرکز جامع سلامت، بخشدار، شهردار، شورا، امام جمعه شیعه و اهل سنت، معتمدین و NGOها.
– احصای ۱۰ اولویت بهداشتی نخست هر منطقه (از جمله موضوعاتی مانند آب و فاضلاب، دخانیات و مسائل محیطی).
این بخش، یعنی طرح قرار نیست فقط در اتاق معاینه خلاصه شود؛ بلکه قرار است «ریشههای بیماری» را هم نشانه بگیرد.
اثرگذاری واقعی: پایش دیابت، فشار خون و سرطانهای شایع
میرزاده میگوید: خروجی پزشکی خانواده باید در شاخصها دیده شود: «شاخصهای بهداشتی مانند مراقبتهای مادران، کودکان، بیماران دیابتی و فشارخونی، شناسایی بیماران جدید توسط تیم سلامت انجام میشود و به صورت فصلی پایش میشود. همچنین شناسایی سرطانها به خصوص سه سرطان شایع شامل سرطان پستان، دهانه رحم و کلرکتال در دستور کار پایش تیم سلامت است.» وقتی پایش منظم اتفاق بیفتد، بیماریها زودتر شناسایی میشوند و هزینههای سنگین درمان دیرهنگام کاهش پیدا میکند. همین جاست که «حفاظت مالی» معنا پیدا میکند؛ نه با شعار، با پیشگیری.
گسترش طرح: بعد از بندرلنگه نوبت کدام شهرهاست؟
میرزاده با اشاره به دوره پایلوت میگوید: «این ۶۴ شهر در کشور به مدت ۶ ماه پایلوت هستند و کارشان پایش و نظارت میشود. ما برنامه داریم شهرهای بالای ۲۰ هزار نفر استان از جمله قشم، میناب، بندرعباس و رودان را هم عملیاتی کنیم و به تدریج کل استان را تحت پوشش قرار بدهیم.»
یعنی بندرلنگه اگر موفق باشد، نقش «کلید» را برای بازکردن درِ اجرای گستردهتر در استان خواهد داشت.
حمایت مسئولان؛ وقتی استاندار وارد میدان میشود
در بسیاری از طرحها، مشکل اصلی «نبود فرماندهی واحد» است. میرزاده این بخش را نقطه قوت هرمزگان میداند: «استاندار به عنوان رئیس پزشکی خانواده در سطح استان، در جلسات متعدد شرکت کردهاند. فرمانداران محترم، مسئولین، بهخصوص در بندرلنگه، نمایندگان محترم و نماینده محترم غرب استان همراهی خوبی داشتهاند. اگر این همکاری، اطلاعرسانی و تقویت زیرساختها تداوم یابد، میتوانیم در سطح کشور الگوی خوبی داشته باشیم.»
دعوت «دریا» از مردم: از مسیر درست برویم تا خدمت درست بگیریم
این گزارش، هم روایت یک گفتوگوی رسمی است و هم یک دعوت اجتماعی. پزشکی خانواده اگرچه پروژه دولت و وزارت بهداشت است، اما در نهایت «قرارداد اعتماد» بین مردم و سیستم است. مردم اگر با طرح همراه شوند، نوبتگیریها منظمتر میشود، هزینهها پایینتر میآید و ظرفیتهای بیمارستانی برای موارد ضروری آزاد میشود.
از مردم بندرلنگه و هرمزگان انتظار میرود:
– برای خدمات اولیه و پیگیری بیماریهای مزمن، پزشک خانواده را اولین گزینه بدانند؛
– برای دریافت خدمات تخصصی، از مسیر ارجاع حرکت کنند تا از حمایت مالی و نظم نوبتدهی بهرهمند شوند؛
– مشکلات اجرایی را به مراکز جامع سلامت گزارش دهند تا اصلاح شود، نه اینکه با دور زدن طرح، آن را تضعیف کنند.
آزمون بزرگ
پزشک خانواده در بندرلنگه، فعلاً یک تجربه کوچک نیست؛ یک آزمون بزرگ است. آزمون اینکه آیا میشود در استانی با فاصلههای جغرافیایی، فشار تقاضا و هزینههای درمان، یک مسیر روشن و منصفانه برای دسترسی به سلامت طراحی کرد یا نه.
آمارهایی که یحیی میرزاده در اختیار «دریا» گذاشته نشان میدهد حرکت آغاز شده و مردم نیز کمکم در حال ورود به این مسیر هستند.
حالا نوبت همه ماست: مردم، شوراها، شهرداری، معتمدین، NGOها، مدیران اجرایی و رسانهها. اگر هر کدام سهم خود را درست انجام دهیم، پزشکی خانواده میتواند از یک طرح اداری، به یک «سپر واقعی» برای سلامت و اقتصاد خانوادهها تبدیل شود و بندرلنگه، الگوی استان و کشور شود.