دریانیوز // در عصر حاضر، مرز میان دنیای واقعی و مجازی بهقدری کمرنگ شده که دیگر نمیتوان از حضور پررنگ گوشیهای هوشمند در زندگی خانوادهها چشمپوشی کرد. شاید برای بسیاری از شما هم این صحنه آشنا باشد؛ اعضای یک خانواده در یک اتاق نشستهاند، اما هر کدام در دنیای مجازی خود، پشت صفحهای کوچک، غرق در تجربهای متفاوت هستند. این «انزوای دیجیتال» در میان خانوادهها، نهتنها پیوندهای عاطفی را سست کرده، بلکه نگرانیهای بزرگی را درباره سلامت روان و رشد اجتماعی کودکان و نوجوانان ایجاد کرده است.
شاید دغدغه اصلی شما هم همین باشد؛ اینکه فرزندتان با یک گوشی کوچک، ساعتها در سکوت فرو میرود و شما در عین حضور فیزیکی، احساس میکنید از دنیای او فرسنگها فاصله دارید. در واقع، شبکههای اجتماعی با جذابیتهای بیپایان خود، رقابتی سخت را با حضور و توجه والدین آغاز کردهاند. اما پرسش اصلی اینجاست: آیا استفاده از موبایل لزوماً آسیبزا است؟ آیا باید به جنگ تکنولوژی رفت یا راهی برای همزیستی هوشمندانه وجود دارد؟ و دقیقاً والدین چه کاری باید انجام دهند تا از آسیبهای فضای مجازی در مسیر رشد فرزندشان پیشگیری کنند؟
در این گزارش ویژه، روزنامه دریا ابتدا به بررسی ابعاد مختلف این چالش میپردازد و سپس برای پاسخ به پرسشهای اساسی والدین، با یک متخصص روانشناسی گفتگو کردهایم تا از دیدگاه علمی، نقش صحیح والدین را در این مسیر دشوار ترسیم کند.
والدین در برابر چالش موبایل؛ راهکارهای مدیریت فضای دیجیتال
سامیه خرمی نوبندی، روانشناس، رواندرمانگر و مدرس دانشگاه، در گفتگو با خبرنگار دریا درباره نحوه مواجهه صحیح والدین با استفاده کودکان و نوجوانان از موبایل و شبکههای اجتماعی، بر ضرورت تغییر رویکرد از «ممنوعیت» به سمت «مدیریت سالم» تاکید کرد.خرمی نوبندی با اشاره به اینکه موبایل و شبکههای اجتماعی دیگر از زندگی کودکان و نوجوانان جدا نیستند، تصریح کرد: بسیاری از آموزشها، ارتباطات و حتی روابط اجتماعی نسل جدید در فضای دیجیتال شکل میگیرد.
وی افزود: مسئله اصلی نباید بر حذف کامل موبایل از زندگی فرزندان تمرکز کند، بلکه هدف اصلی باید کمک به آنها برای دستیابی به استفاده سالم و مسئولانه از این فناوری باشد. محدود کردن بحث به تعداد ساعتهای استفاده از موبایل کافی نیست
این روانشناس با اشاره به یک خطای رایج در میان والدین، گفت: محدود کردن بحث به تعداد ساعتهای استفاده از موبایل کافی نیست، کیفیت و کارکرد استفاده از صفحه نمایش در کنار مدت زمان آن اهمیت دارد؛ چرا که ممکن است کودکی در ساعت مشخصی از تلفن همراه استفاده کند اما محتوایی را دنبال کند که باعث افزایش اضطراب، مقایسه اجتماعی یا احساس ناکافی بودن در او شود.
در مقابل، استفاده دیجیتال میتواند در صورت انتخاب محتوای درست، آموزشی، خلاقانه و تقویتکننده ارتباطات اجتماعی باشد. خرمی نوبندی در ادامه به بررسی آسیبهای جدی استفاده نامتعادل از رسانههای دیجیتال پرداخت و از اختلال در خواب به عنوان یکی از نخستین آسیبها یاد کرد و توضیح داد: استفاده از موبایل، به ویژه در ساعات پایانی شب، میتواند زمان خواب را عقب بیندازد و با کاهش کیفیت آن، باعث خستگی، تحریکپذیری، کاهش تمرکز و مشکلات تنظیم هیجان در کودک یا نوجوان شود. وی همچنین از کاهش فعالیت بدنی و کم شدن فرصت ارتباط مستقیم با اعضای خانواده و دوستان به عنوان از دیگر پیامدهای مهم این موضوع هشدار داد.این مدرس دانشگاه در خصوص نظارت والدین خاطرنشان کرد: والدین نباید تنها به پرسش درباره تعداد ساعتهای استفاده از گوشی بسنده کنند.
نظارت باید فراتر از کنترل زمانی باشد
وی تاکید کرد: نظارت باید از کنترل زمانی فراتر رفته و شامل پرسشهایی درباره کیفیت محتوا باشد؛ از جمله اینکه کودک چه چیزی دیده، چه چیزی او را ناراحت کرده یا چه موضوعی توجهش را جلب کرده است.به گفته این روانشناس، کودکان ممکن است با محتوای خشونتآمیز، اطلاعات نادرست، قلدری اینترنتی، فشار برای شبیهسازی دیگران یا مطالب نامتناسب با سن خود مواجه شوند.
نباید از موبایل به عنوان راهکار فوری برای آرام کردن کودک در هنگام بیقراری استفاده کرد
خرمی نوبندی با تاکید بر نقش الگو بودن والدین، گفت: رفتار بزرگسالان یکی از مهمترین الگوهای یادگیری کودک است. وی هشدار داد: کودکانی که از والدین خود میشنوند موبایل را کنار بگذارند اما شاهد استفاده مداوم آنها در هنگام غذا خوردن یا گفتگوهای خانوادگی باشند، پیامهای متناقضی دریافت میکنند. این رفتار میتواند از کیفیت تعامل عاطفی و کلامی والدین با فرزند کاهش دهد.این روانشناس همچنین به یک نکته تربیتی مهم اشاره کرد و گفت: نباید از موبایل به عنوان راهکار فوری برای آرام کردن کودک در هنگام بیقراری یا ناراحتی استفاده کرد.
اگر کودک یاد بگیرد هر احساس ناخوشایندی را با صفحه نمایش آرام کند، فرصت یادگیری مهارتهای حیاتی نظیر تحمل ناکامی، بازی، حل مسئله و تنظیم هیجان را از دست خواهد داد.خرمی نوبندی برای مدیریت این چالش، پیشنهاد کرد: خانوادهها به جای جنگ دائمی، به یک برنامه روشن و قابل اجرا نیاز دارند. وی بر ضرورت تعیین زمانهای مشخص، تبدیل اتاق خواب به فضای بدون تلفن، حذف موبایل هنگام غذا خوردن و محدود کردن استفاده از صفحه نمایش پیش از خواب تاکید کرد و افزود: این قوانین باید برای بزرگسالان نیز اجرا شود تا کودک آنها را به عنوان تنبیه تلقی نکند.
ضرورت جایگزینهای جذابی در کنار محدودیت استفاده از موبایل برای فرزندان
خرمی نوبندی تاکید کرد: در کنار محدودیت، باید جایگزینهای جذابی مانند ورزش، بازی، فعالیتهای هنری، کتاب خواندن و حضور در جمع همسالان فراهم شود.
وی هدف نهایی را نه حذف صفحه نمایش، بلکه جلوگیری از جایگزین شدن آن با خواب، تحرک و ارتباط انسانی دانست و همچنین توصیه کرد: والدین به جای جاسوسی و کنترل پنهانی، گفتگوهای مستمر با فرزند داشته باشند تا کودک بتواند بدون ترس از تنبیه، در صورت مواجهه با محتوای ترسناک یا رفتارهای آزاردهنده، با آنها صحبت کند.این روانشناس و مدرس دانشگاه سپس یادآور شد: اگر استفاده از موبایل به شکلی شده که خواب، تحصیل و روابط خانوادگی را به شدت تحت تأثیر قرار داده است، نباید مسئله را صرفاً لجبازی کودک دانست. وی تاکید کرد: در چنین شرایطی باید عوامل زمینهای مانند اضطراب یا مشکلات هیجانی بررسی شود. خرمی نوبندی در نهایت خاطرنشان کرد: هدف اصلی باید ساختن رابطهای سالم با فناوری باشد؛ رابطهای که در آن کودک یاد بگیرد فناوری را مدیریت کند، نه اینکه فناوری زندگی او را مدیریت نماید.