دریانیوز// صف‌های طولانی بنزین در بندرعباس همچنان وقت، هزینه و آرامش شهروندان را می‌گیرد؛ راهکاری که می‌تواند بخشی از این مشکل را کاهش دهد همچنان در انتظار توجه مسئولان است. بندرعباس شهری است که گرمای هوا، فاصله‌های شهری و نیاز روزمره به خودرو، بنزین را به یکی از ضروری‌ترین نیازهای زندگی مردم تبدیل کرده است اما برای بسیاری از شهروندان این شهر تأمین همین نیاز روزمره به دردسری تکراری و فرساینده تبدیل شده است. کافی است باک خودرو به محدوده خالی نزدیک شود تا یک نگرانی آشنا به سراغ راننده بیاید: امروز باید چند ساعت از وقت خود را در صف بنزین بگذرانم؟ این پرسش برای بسیاری از رانندگان بندرعباسی دیگر یک نگرانی ساده نیست بلکه بخشی از برنامه‌ریزی روزانه آنان شده است. صف‌های طولانی در مقابل جایگاه‌های سوخت، معطلی خودروها، مصرف بنزین در زمان انتظار و دشواری رفت‌وآمد برای ساکنان اطراف جایگاه‌ها، مجموعه‌ای از مشکلات را ایجاد کرده که آثار آن از محدوده پمپ‌بنزین‌ها فراتر رفته و به زندگی روزمره مردم رسیده است. در چنین شرایطی آنچه بیش از همه شهروندان را خسته می‌کند تکرار یک مشکل و تداوم انتظار برای یافتن راه‌حلی عملی است. موضوع صف‌های بنزین در بندرعباس بارها مطرح شده و راهکارهای مختلفی نیز برای کاهش آن پیشنهاد شده است بااین‌حال بر اساس گلایه‌های مطرح‌شده از سوی شهروندان این مشکل همچنان پابرجاست و بسیاری از رانندگان ناچارند برای دریافت سوخت ساعت‌هایی از روز خود را در صف بگذرانند. پرسش اصلی اینجاست که چرا تأمین یکی از نیازهای روزمره مردم باید تا این اندازه وقت‌گیر باشد و چرا راهکارهایی که می‌توانند دست‌کم بخشی از فشار موجود را کاهش دهند همچنان به مرحله اجرا نمی‌رسند؟
بنزین زدن؛ یک کار چندساعته
برای بسیاری از مردم مراجعه به جایگاه سوخت باید کاری ساده و کوتاه باشد توقفی چنددقیقه‌ای برای پر کردن باک و ادامه مسیر. اما در بندرعباس طولانی شدن صف‌ها می‌تواند همین کار معمولی را به برنامه‌ای زمان‌بر تبدیل کند. راننده‌ای که برای رفتن به محل کار، رساندن فرزندش به مدرسه، انجام امور اداری یا رسیدگی به کارهای روزانه به خودرو نیاز دارد نمی‌تواند همیشه چند ساعت از زمان خود را برای سوخت‌گیری کنار بگذارد. بااین‌حال هنگامی که صف‌های طولانی در جایگاه‌های سوخت شکل می‌گیرد بسیاری از شهروندان ناچار می‌شوند برنامه‌های خود را تغییر دهند و زمان بیشتری را به کاری اختصاص دهند که در حالت عادی نباید چنین دشوار باشد. این وضعیت برای کسانی که ساعات کاری مشخصی دارند یا شغلشان به استفاده مداوم از خودرو وابسته است دشواری بیشتری ایجاد می‌کند. رانندگان تاکسی، خودروهای فعال در خدمات حمل‌ونقل، پیک‌های موتوری و افرادی که برای کسب درآمد به وسیله نقلیه خود وابسته‌اند بیش از دیگران با پیامدهای این معطلی روبه‌رو می‌شوند. برای این گروه از شهروندان زمان صرف‌شده در صف بنزین تنها چند ساعت ازدست‌رفته نیست بلکه می‌تواند به معنای کاهش فرصت فعالیت عقب افتادن از برنامه کاری و از دست رفتن بخشی از درآمد روزانه باشد. وقتی یک راننده به‌جای جابه‌جایی مسافر یا انجام سفارش‌های کاری، ساعت‌ها در صف سوخت می‌ماند هزینه این انتظار به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بر زندگی اقتصادی او اثر می‌گذارد.
از سوی دیگر افرادی که مسئولیت‌های خانوادگی دارند نیز با دشواری‌های مشابهی مواجه‌اند. خرید روزانه، مراجعه به مراکز درمانی، رفت‌وآمد فرزندان و انجام امور ضروری، همگی ممکن است تحت تأثیر زمانی قرار بگیرند که در صف بنزین سپری می‌شود. در واقع مشکل فقط طولانی بودن صف‌ها نیست مسئله این است که شهروندان نمی‌توانند با اطمینان برای زمان خود برنامه‌ریزی کنند. آنان نمی‌دانند مراجعه به جایگاه سوخت چه مدت از روزشان را خواهد گرفت و همین بلاتکلیفی خود به عاملی برای افزایش نگرانی و نارضایتی تبدیل شده است.
گرمای بندرعباس و هزینه انتظار
زندگی در بندرعباس با شرایط اقلیمی خاص این منطقه همراه است. گرمای هوا به‌ویژه در ماه‌های گرم سال استفاده از خودرو را برای بسیاری از شهروندان به ضرورتی جدی تبدیل می‌کند. در چنین شرایطی انتظار طولانی در صف جایگاه سوخت می‌تواند دشواری بیشتری برای رانندگان و سرنشینان خودروها ایجاد کند. وقتی خودروها برای مدت طولانی در صف حرکت می‌کنند یا با توقف‌های مکرر پیش می‌روند رانندگان با شرایطی روبه‌رو می‌شوند که علاوه بر اتلاف وقت، می‌تواند به مصرف بیشتر سوخت نیز منجر شود. روشن ماندن موتور و استفاده از سامانه سرمایشی خودرو در زمان انتظار، بسته به شرایط و مدت توقف ممکن است بخشی از بنزین موجود در باک را مصرف کند بنزینی که قرار بود برای رسیدن به مقصد، انجام کارهای روزانه یا بازگشت به خانه استفاده شود. این موضوع یک تناقض آزاردهنده ایجاد می‌کند: شهروند برای دریافت بنزین به جایگاه مراجعه می‌کند اما ممکن است بخشی از همان سوخت را در مسیر انتظار از دست بدهد. هرچه زمان انتظار طولانی‌تر باشد احتمال افزایش هزینه سوخت نیز بیشتر می‌شود. برای خانوارهایی که هزینه‌های رفت‌وآمد بخش قابل توجهی از مخارج ماهانه آنان را تشکیل می‌دهد حتی هزینه‌های کوچک و تکرارشونده نیز اهمیت دارد.
از این رو کاهش زمان انتظار در جایگاه‌های سوخت تنها یک اقدام برای رفاه شهروندان نیست بلکه می‌تواند به مدیریت بهتر هزینه‌های حمل‌ونقل نیز کمک کند. در کنار این مسائل باید به فشار روانی ناشی از صف‌های طولانی هم توجه کرد. راننده‌ای که از ابتدا می‌داند برای سوخت‌گیری باید زمان زیادی منتظر بماند ممکن است مراجعه به جایگاه را تا آخرین لحظه به تعویق بیندازد. چنین وضعیتی می‌تواند نگرانی از تمام شدن بنزین و دشوارتر شدن رفت‌وآمد را افزایش دهد. به این ترتیب مسئله سوخت‌گیری به‌تدریج از یک کار معمولی به دغدغه‌ای روزانه تبدیل می‌شود دغدغه‌ای که تکرار آن آرامش شهروندان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
کارت شخصی هم، پایان ماجرا نیست
یکی از نکات قابل توجه در گلایه‌های شهروندان بندرعباس این است که داشتن کارت سوخت شخصی نیز لزوماً به معنای رهایی از صف‌های طولانی نیست. بسیاری از رانندگان انتظار دارند با استفاده از کارت شخصی خود بتوانند در مدت کوتاهی سوخت‌گیری کنند و به مسیرشان ادامه دهند اما در شرایطی که خودروهای متعددی برای استفاده از سهمیه یا سوخت با نرخ آزاد در صف قرار گرفته‌اند این انتظار همیشه محقق نمی‌شود. بر اساس سهمیه‌های هر خودرو، ماهانه ۶۰ لیتر بنزین با نرخ نخست هر لیتر هزار و ۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر با نرخ دوم هر لیتر سه هزار تومان در کارت سوخت شخصی شارژ می‌شود. برای بخشی از رانندگان این میزان سهمیه ممکن است پاسخ‌گوی نیاز ماهانه باشد. افرادی که مسافت کمتری طی می‌کنند یا استفاده محدودی از خودرو دارند ممکن است بتوانند بخش عمده رفت‌وآمدهای خود را با همین سهمیه مدیریت کنند. اما شرایط برای همه یکسان نیست. برخی شهروندان به دلیل نوع شغل، مسافت رفت‌وآمد، استفاده روزانه از خودرو و شرایط خاص زندگی، مصرف بیشتری دارند.
در استانی مانند هرمزگان که گرمای هوا در بخش قابل توجهی از سال بر شیوه استفاده از خودرو تأثیر می‌گذارد نیاز سوختی برخی خانوارها نیز ممکن است متفاوت باشد. در چنین شرایطی رانندگانی که سهمیه شخصی آنان به پایان می‌رسد برای تأمین سوخت مورد نیاز خود باید از گزینه‌های دیگر استفاده کنند. اگر دسترسی به سوخت آزاد نیز با صف‌های طولانی همراه باشد مشکل اصلی همچنان پابرجا خواهد ماند. بنابراین صرف داشتن کارت شخصی یا افزایش تعداد کارت‌های سوخت به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده کاهش صف‌ها باشد. مسئله اصلی تناسب میان میزان عرضه، نحوه توزیع سوخت، ظرفیت جایگاه‌ها و نیاز واقعی مصرف‌کنندگان است مجموعه عواملی که باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.
وقتی سهمیه کفاف نمی‌دهد
یکی از راهکارهایی که می‌تواند برای بررسی و کاهش معطلی شهروندان مورد توجه قرار گیرد بازنگری کارشناسی در نحوه تخصیص سوخت آزاد به کارت‌های شخصی است. پیشنهاد مطرح‌شده این است که علاوه بر سهمیه‌های معمول، امکان اختصاص مقدار مشخصی بنزین با نرخ آزاد به کارت سوخت شخصی رانندگان فراهم شود برای مثال سهمیه‌ای معادل ۱۰۰ لیتر در ماه متناسب با نیاز برای استفاده از سوخت با نرخ آزاد در نظر گرفته شود. منطق این پیشنهاد آن است که بخشی از تقاضایی که اکنون به کارت‌های آزاد جایگاه‌ها وابسته است به کارت‌های شخصی منتقل شود. در این صورت رانندگانی که سهمیه یارانه‌ای آنان به پایان رسیده است بتوانند بدون وابستگی به کارت آزاد جایگاه سوخت مورد نیاز خود را دریافت کنند. اگر این طرح به‌درستی طراحی و اجرا شود ممکن است از میزان مراجعه به کارت‌های آزاد جایگاه‌ها بکاهد و بخشی از فشار موجود بر این بخش را کاهش دهد. در نتیجه امکان دارد زمان انتظار برخی از شهروندان نیز کمتر شود.
بخش دیگر پیشنهاد مطرح‌شده جمع‌آوری کارت‌های آزاد از جایگاه‌های داخل شهر و اختصاص تعداد محدودی جایگاه منتخب در بیرون از محدوده شهری برای عرضه بنزین آزاد است. برخی شهروندان معتقدند که دسترسی گسترده به کارت‌های آزاد در جایگاه‌های شهری می‌تواند بخشی از تقاضا را به این جایگاه‌ها هدایت کند و موجب طولانی‌تر شدن صف‌ها شود. اگر امکان دریافت سوخت آزاد از طریق کارت شخصی فراهم شود و عرضه سوخت آزاد در تعداد محدودی جایگاه مشخص متمرکز شود ممکن است فشار واردشده به برخی جایگاه‌های داخل شهر کاهش پیدا کند. با این حال اگر کارت‌های آزاد بدون فراهم کردن جایگزین مناسب جمع‌آوری شوند احتمال دارد بخشی از شهروندان با دشواری بیشتری برای دریافت سوخت مواجه شوند..
همسایه‌های پمپ‌بنزین چه گناهی دارند؟
در میان پیامدهای صف‌های طولانی بنزین مشکل ساکنان اطراف جایگاه‌ها نیز نباید نادیده گرفته شود شهروندانی که شاید خودشان برای سوخت‌گیری به صف نرفته باشند اما هر روز با آثار آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. وقتی صف خودروها از محدوده جایگاه فراتر می‌رود و در خیابان‌های اطراف امتداد پیدا می‌کند رفت‌وآمد ساکنان، دسترسی به منازل و ورود و خروج خودروها ممکن است با دشواری مواجه شود. گاهی خودروهایی که برای دریافت بنزین منتظر مانده‌اند مسیر حرکت دیگر وسایل نقلیه را محدود می‌کنند و در نتیجه تردد در اطراف جایگاه با کندی همراه می‌شود. این مسئله به‌ویژه در خیابان‌هایی اهمیت دارد که عرض محدودی دارند یا رفت‌وآمد روزانه ساکنان و کسب‌وکارهای محلی در آن‌ها زیاد است. برای خانواده‌هایی که در نزدیکی جایگاه‌های شلوغ زندگی می‌کنند صف بنزین ممکن است به مشکلی تکرارشونده تبدیل شود. ورود به پارکینگ منزل، عبور از خیابان یا حتی توقف کوتاه در مقابل خانه می‌تواند در زمان‌های پرتردد دشوارتر شود. از این رو، مدیریت صف‌های بنزین فقط به نفع رانندگانی نیست که قصد سوخت‌گیری دارند بلکه می‌تواند بر کیفیت زندگی ساکنان اطراف جایگاه‌ها نیز اثر بگذارد. در این میان نقش مدیریت شهری، دستگاه‌های مسئول حوزه سوخت و نهادهای مرتبط با ترافیک اهمیت پیدا می‌کند. شناسایی نقاطی که صف‌ها در آن‌ها به معابر عمومی سرریز می‌شوند، بررسی ساعات اوج مراجعه و سامان‌دهی مسیر ورود و خروج خودروها می‌تواند بخشی از مشکلات ترافیکی را کاهش دهد. البته این اقدامات جایگزین اصلاح ریشه‌ای مشکلات عرضه و توزیع سوخت نیستند اما می‌توانند در کوتاه‌مدت از شدت برخی پیامدهای اجتماعی و ترافیکی بکاهند.
راهکارها روی کاغذ نمانند
یکی از دلایل افزایش نارضایتی عمومی از مشکلات شهری تکرار وضعیت‌هایی است که شهروندان هر روز با آن مواجه‌اند اما تغییر محسوسی در آن مشاهده نمی‌کنند. در موضوع صف‌های بنزین بندرعباس نیز آنچه از اهمیت برخوردار است صرفاً بیان مشکل یا ارائه پیشنهادهای تازه نیست بلکه بررسی امکان اجرای راهکارها، مشخص شدن مسئولیت دستگاه‌های مرتبط و اطلاع‌رسانی روشن درباره اقدامات انجام‌شده است. شهروندان حق دارند بدانند علت اصلی شکل‌گیری صف‌های طولانی چیست و چه عواملی در تداوم آن نقش دارند و برای کاهش زمان انتظار چه برنامه‌ای در نظر گرفته شده است. آیا ظرفیت جایگاه‌های موجود با میزان تقاضای روزانه تناسب دارد؟ آیا همه جایگاه‌ها با ظرفیت کامل فعالیت می‌کنند؟ آیا توزیع سوخت در ساعات اوج مصرف به‌درستی مدیریت می‌شود؟ آیا امکان تغییر در نحوه دسترسی به سوخت آزاد وجود دارد؟ و آیا برای جایگاه‌هایی که صف آن‌ها به معابر عمومی می‌رسد برنامه مشخصی تدوین شده است؟ با این حال نبود اطلاعات روشن نباید به معنای توقف پیگیری‌ها باشد. برعکس لازم است مسئولان مرتبط با سوخت‌رسانی و مدیریت شهری وضعیت موجود را به‌صورت دقیق بررسی کنند و نتایج این بررسی را در اختیار افکار عمومی قرار دهند.
مردم، زمان ازدست‌رفته را می‌خواهند
مسئله صف‌های طولانی بنزین در بندرعباس را نباید فقط در چارچوب یک مشکل خدماتی محدود دید. این مسئله با زمان، هزینه، آرامش روانی، رفت‌وآمد شهری و کیفیت زندگی مردم ارتباط دارد. شهروندی که ساعت‌ها برای دریافت سوخت منتظر می‌ماند تنها با یک صف طولانی روبه‌رو نیست او بخشی از زمان شخصی و خانوادگی خود را از دست می‌دهد ممکن است با هزینه‌های اضافی مواجه شود و برای انجام امور روزمره خود ناچار به تغییر برنامه‌هایش شود. این شرایط برای رانندگانی که خودرو ابزار اصلی کسب درآمدشان است می‌تواند پیامدهای اقتصادی بیشتری داشته باشد. برای ساکنان اطراف جایگاه‌ها نیز صف‌های طولانی ممکن است به محدودیت تردد و دشواری دسترسی به خانه منجر شود. به همین دلیل کاهش زمان انتظار در جایگاه‌های سوخت باید به‌عنوان یکی از موضوعات مرتبط با رفاه عمومی و مدیریت شهری مورد توجه قرار گیرد. پیشنهاد اختصاص سهمیه مشخص سوخت آزاد به کارت‌های شخصی، بررسی نحوه توزیع کارت‌های آزاد جایگاه‌ها، سامان‌دهی صف‌ها و ارزیابی ظرفیت عرضه سوخت، هرکدام می‌توانند بخشی از مسیر بررسی این مشکل باشند اما هیچ‌یک نباید بدون مطالعه، ارزیابی پیامدها و توجه به نیاز گروه‌های مختلف شهروندان اجرا شود.
آنچه مردم انتظار دارند نه وعده‌های تکراری و نه تصمیم‌های شتاب‌زده بلکه برنامه‌ای روشن، قابل ارزیابی و متناسب با شرایط واقعی شهر است برنامه‌ای که در آن هم زمان انتظار کاهش پیدا کند هم دسترسی به سوخت برای گروه‌های مختلف شهروندان حفظ شود و هم مشکلات ترافیکی اطراف جایگاه‌ها کمتر شود. در نهایت پرسش همچنان پابرجاست: آیا قرار است شهروندان بندرعباس هر بار که باک خودرویشان خالی می‌شود چند ساعت از زندگی خود را در صف بنزین بگذرانند یا زمان آن رسیده است که راهکاری عملی و سنجیده برای این مشکل اجرا شود؟ بندرعباس شهری است که مردم آن هر روز برای کار، زندگی و تأمین معاش در رفت‌وآمدند. انتظار برای دریافت سوخت نباید به مانعی تکراری در مسیر زندگی آنان تبدیل شود. مردم برای انجام یک کار ساده یعنی بنزین زدن به چند ساعت انتظار نیاز ندارند آنان به خدماتی منظم، دسترسی مناسب و تصمیم‌هایی نیاز دارند که نتیجه آن را در زندگی روزمره خود احساس کنند. اکنون نوبت مسئولان مرتبط است که با بررسی دقیق شرایط، شنیدن صدای شهروندان و ارزیابی راهکارهای پیشنهادی، برای کاهش این معضل اقدام کنند. چراکه در نهایت معیار موفقیت هر برنامه‌ای نه تعداد جلسات برگزارشده و نه شمار پیشنهادهای مطرح‌شده بلکه تغییری است که مردم در زندگی روزمره خود مشاهده می‌کنند. در بندرعباس باک خالی نباید به معنای ساعت‌ها انتظار باشد.