دریانیوز// گفتوگوی روزنامه دریا با ثریا پرمایه، روانشناس و درمانگر، درباره ریشههای تعارض والدین و نوجوانان، بیانگیزگی تحصیلی و راهکارهای پایان دادن به تنشهای خانوادگی را بخوانید. صدای تکراری والدین در بسیاری از خانهها آشناست؛ «چرا درس نمیخوانی؟»، «پس کی میخواهی سراغ کتابهایت بروی؟» و «با این وضعیت میخواهی آیندهات چه شود؟» پرسشهایی که گاهی هر روز تکرار میشوند و بهتدریج فضای خانه را از آرامش به میدان تنش و درگیری تبدیل میکنند. در یک سوی این ماجرا، والدینی قرار دارند که از سر دلسوزی و نگرانی برای آینده فرزندشان تلاش میکنند او را به درس خواندن ترغیب کنند و در سوی دیگر، نوجوانی ایستاده که شاید بیش از هر زمان دیگری به استقلال، اعتماد و درک شدن نیاز دارد.اما آیا کمکاری تحصیلی نوجوان همیشه نشانه تنبلی و بیمسئولیتی است؟ چرا اصرار و کنترل بیشتر والدین گاهی نتیجه معکوس دارد؟ چه زمانی باید بیانگیزگی تحصیلی را جدی گرفت و احتمال مشکلات روانشناختی یا اختلالات یادگیری را بررسی کرد؟ برای پاسخ به این پرسشها و بررسی راهکارهای علمی و عملی مدیریت تعارضهای تحصیلی در خانواده، با ثریا پرمایه، روانشناس و درمانگر گفتوگو کردهایم.
دریا: چرا موضوع درس خواندن تا این اندازه به یکی از چالشهای جدی میان والدین و نوجوانان تبدیل شده است؟ ریشه این اختلاف را باید در کجا جستوجو کرد؟
یکی از مهمترین دلایل این تعارض، تفاوت نگاه والدین و نوجوان به مسئله درس خواندن است. والدین معمولاً با نگرانی نسبت به آینده فرزندشان به موضوع نگاه میکنند و تصورشان این است که اگر امروز درس نخواند، در آینده با مشکلات جدی مواجه خواهد شد. به همین دلیل تلاش میکنند با تذکر، پیگیری و کنترل بیشتر، او را به مطالعه وادار کنند.اما نوجوان در مرحلهای از رشد قرار دارد که استقلالطلبی و تمایل به تصمیمگیری شخصی در او پررنگ میشود. او میخواهد احساس کند که دیگر کودک نیست و میتواند درباره زندگی خودش تصمیم بگیرد. بنابراین وقتی والدین دائماً به او میگویند چه زمانی درس بخواند، چقدر مطالعه کند و چگونه برنامهریزی داشته باشد، ممکن است این رفتار را دخالت در استقلال خود تلقی کند.در چنین شرایطی، گاهی مقاومت نوجوان نه به دلیل بیعلاقگی به تحصیل، بلکه واکنشی به احساس کنترل شدن است. در واقع، اختلاف بر سر درس خواندن بهتدریج به اختلافی بر سر قدرت، استقلال و اعتماد تبدیل میشود.
دریا: چرا روشهایی مانند تذکر مداوم، تهدید، مقایسه و حتی تنبیه معمولاً نتیجه مطلوبی ندارند؟
چون این روشها بیشتر بر ایجاد ترس و فشار روانی تکیه دارند تا تقویت انگیزه درونی. وقتی والدین مرتباً درباره نمره، امتحان و تکالیف سؤال میکنند، نوجوان ممکن است احساس کند ارزشمندی او در خانواده به عملکرد تحصیلیاش وابسته است.این احساس میتواند اضطراب، خشم، مقاومت و حتی کاهش اعتمادبهنفس را به دنبال داشته باشد. از طرف دیگر، یک چرخه معیوب شکل میگیرد؛ والدین تذکر میدهند، نوجوان مقاومت میکند، والدین عصبانی میشوند و فشار را افزایش میدهند و نوجوان نیز بیشتر از درس فاصله میگیرد.در نهایت، ممکن است نوجوان فقط برای رهایی از سرزنش والدین کتاب را باز کند، نه برای یادگیری. در چنین فضایی هم کیفیت یادگیری کاهش مییابد و هم رابطه عاطفی والدین و فرزند آسیب میبیند.
دریا: والدین چگونه میتوانند بدون درگیری و تنش، نوجوان را به مسئولیتپذیری در زمینه تحصیل تشویق کنند؟
نخستین قدم این است که مسئولیت درس خواندن بهتدریج به خود نوجوان واگذار شود. والدین باید از نقش ناظر دائمی و مدیر تحصیلی خارج شوند و به جای کنترل لحظهبهلحظه، نقش حمایتگر و راهنما را بر عهده بگیرند.البته واگذاری مسئولیت به معنای بیتفاوتی یا رها کردن نوجوان نیست. باید با او گفتوگو کرد، تواناییها و محدودیتهایش را شناخت و برای برنامهریزی تحصیلی به توافق رسید.بهتر است والدین در فضایی آرام از نوجوان بپرسند چه زمانی تمرکز بیشتری دارد، چه عواملی باعث میشود از درس خواندن فاصله بگیرد و برای مدیریت زمان به چه کمکی نیاز دارد. سپس با مشارکت خود او، برنامهای واقعبینانه تنظیم کنند.نکته مهم دیگر این است که نوجوان باید بداند حتی اگر نمره مطلوبی کسب نکند، محبت و پذیرش والدین را از دست نخواهد داد. ارزش انسان را نباید با معدل و نمره سنجید.
دریا: نقش گوشی تلفن همراه، بازیهای رایانهای و شبکههای اجتماعی در کاهش تمایل نوجوانان به مطالعه چقدر جدی است؟
این ابزارها به دلیل فراهم کردن سرگرمی و پاداش فوری، میتوانند توجه نوجوان را به خود جلب کنند. در مقابل، درس خواندن معمولاً به تمرکز، تلاش مستمر و تحمل تأخیر در دریافت نتیجه نیاز دارد.بنابراین طبیعی است که برخی نوجوانان سرگرمیهای دیجیتال را به فعالیتهای تحصیلی ترجیح دهند. اما برخوردهای هیجانی، گرفتن ناگهانی گوشی یا ایجاد محدودیتهای بدون توافق، معمولاً به تشدید تعارض منجر میشود.راهکار مناسب، تنظیم قوانین مشخص و مشترک در خانواده است. برای مثال، والدین و نوجوان میتوانند درباره زمان استفاده از گوشی، ساعت مطالعه، استراحت و خواب به توافق برسند. این قوانین باید متناسب با سن نوجوان و نیازهای او باشند و خود والدین نیز در رعایت آنها الگو باشند.
دریا: گاهی والدین میگویند تمام روشهای تشویقی و تربیتی را امتحان کردهاند، فشار را کاهش دادهاند و حتی به فرزندشان آزادی عمل دادهاند، اما همچنان تمایلی به درس خواندن ندارد. در این شرایط چه باید کرد؟
در این شرایط باید نگاه خود را از صرفاً رفتار نوجوان فراتر ببریم. همیشه کمکاری تحصیلی ناشی از تنبلی، لجبازی یا ضعف اراده نیست. گاهی عوامل روانشناختی، عصبشناختی یا مشکلات مرتبط با یادگیری در این مسئله نقش دارند.برای نمونه، نوجوان مبتلا به اختلال نقص توجه و بیشفعالی یا ADHD ممکن است با وجود تمایل به درس خواندن، در حفظ تمرکز، مدیریت زمان و سازماندهی تکالیف مشکل داشته باشد.همچنین اختلالات یادگیری میتوانند باعث شوند دانشآموز در خواندن، نوشتن یا محاسبات با دشواری مواجه شود. در چنین شرایطی، ممکن است بهتدریج از درس فاصله بگیرد؛ زیرا تجربه مکرر دشواری و ناکامی، انگیزه او را کاهش میدهد.فرسودگی و سوختگی تحصیلی نیز مسئله دیگری است. نوجوانی که مدت طولانی تحت فشار درسی و انتظارات سنگین قرار گرفته، ممکن است دچار خستگی روانی، بیانگیزگی و کاهش توانایی تمرکز شود.از سوی دیگر، اضطراب و افسردگی نیز گاهی خود را به شکل بیحوصلگی، افت تحصیلی، کنارهگیری و بیعلاقگی به فعالیتهای روزمره نشان میدهند. بنابراین اگر مشکل ادامهدار است، ارزیابی تخصصی توسط روانشناس یا متخصص مربوط ضرورت دارد.
دریا: چگونه میتوان تشخیص داد که بیانگیزگی نوجوان صرفاً یک رفتار مقطعی است یا نشانه یک مشکل روانشناختی جدیتر؟
باید به مجموعهای از نشانهها و تغییرات رفتاری توجه کرد. برای مثال، اگر نوجوان علاوه بر بیعلاقگی به درس، نسبت به فعالیتهایی که قبلاً دوست داشته نیز بیمیل شده، ارتباطات اجتماعیاش کاهش یافته، خواب و اشتهایش تغییر کرده یا دائماً احساس خستگی و ناامیدی دارد، لازم است موضوع جدیتر بررسی شود.همچنین اگر افت تحصیلی ناگهانی اتفاق افتاده یا نوجوان با وجود تلاش کافی نمیتواند تکالیف خود را انجام دهد، نباید سریعاً او را به تنبلی متهم کرد.در این موارد، بررسی دقیق شرایط فردی، خانوادگی، تحصیلی و روانشناختی نوجوان اهمیت دارد. تشخیص باید بر اساس ارزیابی تخصصی صورت بگیرد، نه صرفاً برداشت والدین یا معلمان.
دریا: آیا میتوان گفت بخشی از بیانگیزگی نوجوانان به این دلیل است که ارتباطی میان درس خواندن و علایق واقعی خود پیدا نمیکنند؟
بله، یکی از موضوعات مهم در انگیزه تحصیلی، احساس معنا و هدف است. بسیاری از نوجوانان نمیتوانند ارتباط روشنی میان درسهایی که میخوانند و علایق، استعدادها و اهداف شخصی خود برقرار کنند.وقتی مرتباً به نوجوان گفته میشود درس بخوان تا در آینده شغل خوبی داشته باشی، ممکن است این هدف برای او بسیار دور و ناملموس باشد. در مقابل، بازی یا فعالیت مورد علاقهاش پاداش و رضایت فوری ایجاد میکند.والدین باید تلاش کنند علایق و استعدادهای فرزندشان را بشناسند و به او کمک کنند ارتباط میان آموزش، مهارتآموزی و اهداف شخصی خود را پیدا کند. قرار نیست همه نوجوانان یک مسیر یکسان را طی کنند. هنر، مهارتهای فنی، فعالیتهای خلاقانه و مسیرهای متنوع آموزشی نیز میتوانند متناسب با استعداد و توانایی افراد مورد توجه قرار گیرند.
مقایسه ممنوع!
دریا: مقایسه کردن فرزندان با خواهر و برادر، همکلاسیها یا فرزندان اقوام چه تأثیری بر وضعیت روانی و تحصیلی نوجوان دارد؟
مقایسه یکی از رفتارهای آسیبزای تربیتی است. وقتی به نوجوان گفته میشود چرا مانند فلان همکلاسی درس نمیخوانی یا چرا نمرهات از فرزند دیگران کمتر است، ممکن است احساس ناکافی بودن و بیارزشی در او تقویت شود.هر نوجوان ویژگیها، تواناییها، سرعت یادگیری و شرایط روانی متفاوتی دارد. مقایسه نهتنها انگیزه ایجاد نمیکند، بلکه ممکن است احساس رقابت ناسالم، حسادت و فاصله عاطفی با والدین را افزایش دهد.بهتر است به جای مقایسه، پیشرفت نوجوان را با عملکرد گذشته خودش بسنجیم و تلاشهای او را ببینیم. حتی پیشرفتهای کوچک نیز باید مورد توجه و تشویق قرار گیرند.
دریا: نقش فضای عاطفی خانواده در موفقیت تحصیلی نوجوانان چقدر اهمیت دارد؟
بسیار زیاد. خانه باید برای نوجوان محیطی امن و حمایتگر باشد؛ جایی که بتواند درباره نگرانیها، شکستها و مشکلاتش بدون ترس از سرزنش صحبت کند.اگر نوجوان پس از بازگشت از مدرسه با بازخواست، انتقاد و سؤالهای مکرر درباره نمره و تکلیف روبهرو شود، ممکن است خانه را محیطی پراسترس تجربه کند.والدین باید به یاد داشته باشند که رابطه عاطفی آنها با فرزندشان بسیار ارزشمندتر از یک نمره یا معدل است. این به معنای بیاهمیت دانستن تحصیل نیست، بلکه به معنای ایجاد بستری است که نوجوان در آن احساس امنیت کند و بتواند با آرامش برای پیشرفت خود تلاش کند.
دریا: والدین در برخورد با افت تحصیلی فرزندشان چه پرسشهایی مطرح کنند تا به جای ایجاد تنش، به شناخت مشکل کمک کنند؟
بهتر است به جای پرسشهای سرزنشآمیز مانند «چرا درس نخواندی؟» یا «چرا همیشه نمرهات پایین است؟»، از پرسشهای همدلانه و راهگشا استفاده کنند.برای مثال بپرسند: «کدام درس برایت سختتر است؟»، «چه چیزی باعث میشود هنگام مطالعه تمرکزت را از دست بدهی؟»، «آیا در مدرسه مشکلی داری؟» یا «من چه کمکی میتوانم به تو بکنم؟» این نوع گفتوگو به نوجوان نشان میدهد که والدین به دنبال کشف مسئله و کمک به او هستند، نه پیدا کردن مقصر.
دریا: آیا واگذاری کامل مسئولیت تحصیل به نوجوان و اجازه دادن به او برای تجربه پیامدهای تصمیمهایش همیشه روش درستی است؟
واگذاری مسئولیت باید تدریجی و متناسب با سن، بلوغ و توانایی نوجوان باشد. منظور این نیست که والدین بهطور کامل کنار بکشند یا در برابر افت تحصیلی فرزندشان بیتفاوت باشند.نوجوان هنوز در حال یادگیری مهارتهایی مانند برنامهریزی، مدیریت زمان، کنترل هیجان و تصمیمگیری است. بنابراین به راهنمایی و حمایت نیاز دارد.والدین باید اجازه دهند فرزندشان در چارچوبی امن، نتیجه برخی انتخابهای خود را تجربه کند؛ اما در عین حال در دسترس باشند تا هنگام مواجهه با مشکل، او را همراهی کنند. هدف این است که نوجوان بهتدریج مسئولیتپذیر شود، نه اینکه در مسیر یادگیری مسئولیت، احساس تنهایی و رهاشدگی کند.
دریا: خانوادهها چه زمانی باید برای مشکلات تحصیلی نوجوان به روانشناس یا درمانگر مراجعه کنند؟
زمانی که افت تحصیلی طولانیمدت شده، تعارضهای خانوادگی شدت گرفته یا راهکارهای معمول نتیجهای نداشته است، مراجعه به متخصص میتواند بسیار کمککننده باشد.همچنین اگر نشانههایی از اضطراب، افسردگی، مشکلات تمرکز، اختلال یادگیری یا تغییرات جدی رفتاری مشاهده میشود، بهتر است ارزیابی تخصصی به تعویق نیفتد.درمانگر با بررسی شرایط نوجوان و خانواده میتواند مشخص کند که مشکل از کجا ناشی میشود و چه نوع مداخلهای مناسب است. گاهی آموزش مهارتهای خودتنظیمی و مدیریت زمان کافی است و در موارد دیگر ممکن است به ارزیابیهای تکمیلی و همکاری متخصصان مختلف نیاز باشد.
دریا: اگر بخواهید یک توصیه اساسی به والدینی داشته باشید که هر روز بر سر درس خواندن با فرزند نوجوانشان درگیر هستند، چه میگویید؟
توصیه من این است که پیش از آنکه نگران نمره و معدل فرزندتان باشید، به رابطه خود با او توجه کنید. نوجوانی که احساس کند والدین به او اعتماد دارند، برای شخصیت و استقلالش احترام قائل هستند و بدون قید و شرط دوستش دارند، آمادگی بیشتری برای پذیرش مسئولیتهای زندگی خواهد داشت.به جای اینکه هر روز از او بپرسید چقدر درس خوانده، گاهی از حالش بپرسید؛ به حرفهایش گوش دهید و تلاش کنید بفهمید چه چیزی مسیر تحصیل را برایش دشوار کرده است.فراموش نکنیم که هدف تربیت، فقط پرورش دانشآموزی با معدل بالا نیست؛ بلکه پرورش انسانی مسئولیتپذیر، توانمند، دارای اعتمادبهنفس و برخوردار از سلامت روان است. آرامش خانواده، اعتماد متقابل و رابطه عاطفی سالم، از مهمترین سرمایههایی هستند که میتوانند نوجوان را برای ساختن آیندهای بهتر همراهی کنند.

