دریانیوز // صف‌های طولانی بنزین در بندرعباس به یکی از دغدغه‌های رانندگان تبدیل شده است. از جایگاه شهید عوض‌پور در سه‌راه آزادگان که محل مراجعه بسیاری از دارندگان کارت سوخت شخصی است تا سایر جایگاه‌هایی که با ازدحام خودروها مواجه‌اند. اکنون این پرسش مطرح است که چگونه می‌توان با مدیریت اصولی جایگاه‌ها و افزایش کارایی خدمات سوخت‌رسانی از اتلاف وقت شهروندان جلوگیری کرد؟ سوخت‌گیری خودروها در شرایط عادی نباید به یکی از دغدغه‌های روزمره شهروندان تبدیل شود اما در برخی نقاط شهر بندرعباس طولانی شدن صف‌های بنزین موجب شده است رانندگان برای دریافت سوخت مورد نیاز خود زمان قابل توجهی را در انتظار سپری کنند. صف‌هایی که گاهی از محدوده جایگاه‌های سوخت فراتر می‌روند و به مسیرهای دسترسی اطراف نیز کشیده می‌شوند نه‌تنها موجب نارضایتی رانندگان هستند بلکه می‌توانند بر جریان ترافیک شهری نیز تأثیر بگذارند.
در شهری مانند بندرعباس که رفت‌وآمد روزانه خودروهای شخصی، وسایل نقلیه عمومی و خودروهای فعال در بخش‌های مختلف اقتصادی اهمیت زیادی دارد هرگونه اختلال در روند سوخت‌گیری می‌تواند مشکلات متعددی برای شهروندان ایجاد کند. رانندگانی که برای رسیدن به محل کار، انجام امور روزانه، جابه‌جایی مسافران یا فعالیت‌های اقتصادی به خودرو وابسته‌اند ناچارند بخشی از وقت خود را در صف‌های طولانی جایگاه‌های سوخت سپری کنند. این وضعیت زمانی نگران‌کننده‌تر می‌شود که بدانیم همه رانندگان برای سوخت‌گیری از شرایط یکسانی برخوردار نیستند و تفاوت در نحوه ارائه خدمات جایگاه‌ها، بر انتخاب محل مراجعه و در نهایت میزان ازدحام خودروها تأثیر می‌گذارد. در چنین شرایطی بررسی وضعیت جایگاه‌های سوخت شهر بندرعباس و یافتن راهکاری برای کاهش زمان انتظار رانندگان، ضرورتی است که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت.
جایگاه شهید عوض‌پور؛ مقصد دارندگان کارت شخصی
یکی از جایگاه‌هایی که در این میان مورد توجه رانندگان قرار گرفته جایگاه سوخت شهید عوض‌پور در سه‌راه آزادگان بندرعباس است. جایگاهی که بر اساس وضعیت مطرح‌شده، تنها جایگاه سوخت این شهر است که کارت آزاد ارائه نمی‌کند. همین ویژگی باعث شده است خودروهای دارای کارت سوخت شخصی سهم قابل توجهی از مراجعه‌کنندگان این جایگاه را تشکیل دهند. رانندگانی که برای سوخت‌گیری از کارت شخصی خود استفاده می‌کنند این جایگاه را به‌عنوان یکی از گزینه‌های خود انتخاب می‌کنند و همین موضوع به افزایش مراجعه و شکل‌گیری صف‌های طولانی در اطراف آن منجر شده است. با این حال مسئله اصلی تنها به وضعیت این جایگاه محدود نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، نحوه توزیع تقاضا میان جایگاه‌های مختلف شهر و شرایطی است که رانندگان را به انتخاب یک جایگاه خاص سوق می‌دهد.
در واقع هنگامی که بخشی از رانندگان به دلایل مختلف ترجیح می‌دهند برای سوخت‌گیری به یک جایگاه مشخص مراجعه کنند حتی اگر آن جایگاه نیز خدمات متفاوتی نسبت به دیگر مراکز ارائه دهد افزایش تقاضا می‌تواند ظرفیت خدمات‌رسانی آن را تحت فشار قرار دهد. جایگاه شهید عوض‌پور نیز از این قاعده مستثنا نیست. اگرچه استفاده از کارت شخصی در این جایگاه ویژگی متمایزکننده آن به شمار می‌رود اما افزایش مراجعه خودروها می‌تواند موجب طولانی شدن صف‌ها شود به‌گونه‌ای که رانندگان برای سوخت‌گیری ناچار به انتظار در صف‌هایی شوند که در ساعات پرتردد زمان قابل توجهی از آنان می‌گیرد.
به همین دلیل نمی‌توان انتظار داشت که صرف مراجعه به جایگاهی که کارت آزاد ارائه نمی‌کند مشکل سوخت‌گیری دارندگان کارت شخصی را به‌طور کامل برطرف کند. زمانی که تعداد مراجعه‌کنندگان از ظرفیت خدمات‌رسانی جایگاه فراتر می‌رود صف‌های طولانی همچنان شکل خواهند گرفت. نکته مهم در بررسی این موضوع آن است که جایگاه شهید عوض‌پور تنها مرکز سوخت‌رسانی در بندرعباس نیست که خودروها بتوانند در آن از کارت شخصی خود استفاده کنند. سایر جایگاه‌های سطح شهر نیز بنزین با کارت شخصی ارائه می‌کنند و از این نظر امکان سوخت‌گیری برای دارندگان این کارت‌ها در مراکز دیگری نیز وجود دارد. با وجود این، شلوغی جایگاه‌های دیگر و شرایط حاکم بر صف‌های سوخت‌گیری موجب شده است برخی رانندگان ترجیح دهند به جایگاه شهید عوض‌پور مراجعه کنند.
این انتخاب را می‌توان از زاویه مدیریت تقاضا بررسی کرد. رانندگان هنگام انتخاب جایگاه سوخت تنها به فاصله مکانی توجه نمی‌کنند بلکه شرایط دسترسی، مدت انتظار، نحوه ارائه خدمات و امکان سوخت‌گیری با کارت مورد نظرشان نیز در تصمیم‌گیری آنان مؤثر است. اگر راننده تصور کند که مراجعه به یک جایگاه مشخص، امکان سوخت‌گیری آسان‌تری را برای او فراهم می‌کند احتمال دارد همان مرکز را به سایر گزینه‌ها ترجیح دهد حتی اگر این انتخاب در عمل به معنای قرار گرفتن در صفی طولانی باشد. از سوی دیگر زمانی که چند جایگاه در نقاط مختلف شهر با ازدحام مواجه باشند توزیع متعادل خودروها میان آنها دشوارتر می‌شود. در چنین وضعیتی بخشی از رانندگان به مراکزی مراجعه می‌کنند که تصور می‌کنند شرایط مناسب‌تری دارند و این روند می‌تواند خود به افزایش تراکم در همان جایگاه‌ها منجر شود.
پیشنهاد نازل‌های مجزا برای کارت‌های شخصی
یکی از راهکارهایی که برای کاهش مشکلات موجود مطرح می‌شود اختصاص نازل‌های مجزا در سایر جایگاه‌های سوخت به خودروهای دارای کارت شخصی است. بر اساس این پیشنهاد جایگاه‌هایی که امکان ارائه خدمات به هر دو گروه از رانندگان را دارند در صورت برخورداری از ظرفیت و زیرساخت مناسب می‌توانند بخشی از امکانات خود را به سوخت‌گیری با کارت شخصی اختصاص دهند تا دارندگان این کارت‌ها مجبور نباشند برای دریافت سوخت در صف‌های طولانی سایر خودروها باقی بمانند. چنین اقدامی در نگاه نخست می‌تواند راهکاری برای ساماندهی صف‌ها به نظر برسد زیرا با تفکیک بخشی از تقاضا امکان مدیریت بهتر مراجعه‌کنندگان فراهم می‌شود و شاید بتوان از تمرکز تعداد زیادی از خودروها در یک جایگاه خاص جلوگیری کرد. با این حال اجرای این پیشنهاد نیازمند بررسی دقیق شرایط هر جایگاه است. نمی‌توان بدون در نظر گرفتن ظرفیت نازل‌ها، تعداد سکوهای فعال، میزان مراجعه روزانه و فضای فیزیکی موجود، نسخه‌ای یکسان برای تمام مراکز سوخت‌رسانی شهر تجویز کرد. در واقع نازل مجزا زمانی می‌تواند به کاهش زمان انتظار کمک کند که ظرفیت کافی برای پاسخ‌گویی به تقاضای جدید وجود داشته باشد و اختصاص آن به یک گروه از خودروها موجب ایجاد اختلال در خدمات‌رسانی به گروه دیگر نشود. از این رو پیشنهاد اختصاص نازل‌های جداگانه به خودروهای دارای کارت شخصی باید به‌عنوان یکی از گزینه‌های قابل بررسی در کنار سایر راهکارها مورد توجه قرار گیرد نه راه‌حلی قطعی که در همه جایگاه‌ها به یک شکل قابل اجرا باشد.
محدودیت جایگاه‌ها؛ مانع جدی تفکیک صف‌ها
یکی از واقعیت‌های مهم در بررسی وضعیت سوخت‌رسانی بندرعباس محدودیت ظرفیت بسیاری از جایگاه‌های سوخت این شهر است. بخش قابل توجهی از جایگاه‌ها تنها یک یا دو سکوی نازل بنزین دارند و همین موضوع مدیریت صف‌ها و جداسازی مسیر خودروها را با دشواری روبه‌رو می‌کند. در چنین جایگاه‌هایی اختصاص یک نازل یا مسیر جداگانه به خودروهای دارای کارت شخصی ممکن است در ظاهر به ساماندهی مراجعه‌کنندگان کمک کند اما در عمل می‌تواند صف خودروهای دیگر را طولانی‌تر کند. برای مثال اگر یک جایگاه ظرفیت محدودی داشته باشد و بخشی از امکانات آن به یک گروه از خودروها اختصاص یابد ممکن است ظرفیت باقی‌مانده برای پاسخ‌گویی به سایر مراجعه‌کنندگان کافی نباشد. در این صورت مشکل از یک صف به صف دیگر منتقل می‌شود و رانندگان همچنان با زمان انتظار طولانی مواجه خواهند بود. از طرف دیگر در جایگاه‌هایی که فضای کافی برای ایجاد مسیرهای جداگانه وجود ندارد تفکیک فیزیکی صف‌ها می‌تواند به مشکلات ترافیکی در ورودی و خروجی جایگاه منجر شود. چنانچه خودروها برای ورود به مسیرهای مختلف ناچار به توقف یا تغییر مسیر باشند احتمال افزایش بی‌نظمی در اطراف جایگاه نیز وجود دارد. بنابراین پیش از اجرای هر طرحی برای جداسازی صف‌های بنزین آزاد و سهمیه‌ای، باید ظرفیت واقعی جایگاه‌ها و پیامدهای احتمالی آن به‌دقت بررسی شود.
هدف از اجرای چنین طرحی باید کاهش زمان انتظار تمام رانندگان باشد نه اینکه بخشی از مراجعه‌کنندگان از خدمات سریع‌تری برخوردار شوند و در مقابل گروه دیگری زمان بیشتری را در صف سپری کنند. با توجه به محدودیت‌های موجود، به نظر می‌رسد حل مشکل صف‌های طولانی بنزین در بندرعباس نیازمند برنامه‌ای جامع‌تر از تغییر محل صف‌ها یا اختصاص چند نازل مجزا است. نخستین گام می‌تواند بررسی دقیق وضعیت جایگاه‌های سوخت شهر باشد. لازم است ظرفیت عملیاتی هر جایگاه، تعداد نازل‌های فعال، میزان مراجعه خودروها در ساعات مختلف روز و مدت متوسط انتظار رانندگان مشخص شود. چنین اطلاعاتی به مسئولان کمک می‌کند تا نقاط پرتراکم را شناسایی کرده و برای هر جایگاه متناسب با شرایط آن تصمیم بگیرند. در مرحله بعد باید مشخص شود که آیا توزیع خدمات میان جایگاه‌های مختلف با نیازهای واقعی شهروندان تناسب دارد یا خیر. اگر بخش قابل توجهی از تقاضا در چند جایگاه محدود متمرکز شده باشد لازم است دلایل این تمرکز بررسی شود و راهکارهایی برای هدایت بهتر خودروها به سایر مراکز ارائه شود.
افزون بر این افزایش ظرفیت خدمات‌رسانی در نقاط پرتردد شهر نیز می‌تواند یکی از گزینه‌های قابل بررسی باشد. در جایگاه‌هایی که فضای فیزیکی و زیرساخت لازم را دارند، افزایش تعداد نازل‌های فعال یا اصلاح چیدمان موجود ممکن است به بهبود روند سوخت‌گیری کمک کند. البته توسعه ظرفیت جایگاه‌ها به بررسی‌های فنی، ایمنی و اقتصادی نیاز دارد و نمی‌توان آن را بدون ارزیابی کارشناسی، راهکاری فوری و قابل اجرا در تمام مراکز دانست. از سوی دیگر مدیریت ساعات اوج مراجعه نیز اهمیت دارد. شناسایی زمان‌هایی که بیشترین تعداد خودرو برای سوخت‌گیری مراجعه می‌کنند می‌تواند در برنامه‌ریزی بهتر خدمات و توزیع تقاضا مؤثر باشد. همچنین اطلاع‌رسانی دقیق درباره وضعیت جایگاه‌ها و ظرفیت خدمات‌رسانی آنها، در صورت فراهم بودن سامانه‌های مناسب می‌تواند به رانندگان کمک کند تا با آگاهی بیشتری مقصد خود را انتخاب کنند و از مراجعه هم‌زمان تعداد زیادی خودرو به چند جایگاه محدود جلوگیری شود. در کنار این اقدامات بررسی امکان ایجاد نازل‌های مجزا برای دارندگان کارت شخصی در جایگاه‌های واجد شرایط نیز می‌تواند بخشی از برنامه ساماندهی سوخت‌رسانی باشد. با این حال تصمیم‌گیری در این زمینه باید براساس ظرفیت واقعی جایگاه‌ها و با هدف جلوگیری از انتقال ازدحام از یک صف به صف دیگر انجام شود.
مدیریت سوخت‌رسانی؛ مسئولیتی فراتر از یک جایگاه
مسئله صف‌های طولانی بنزین در بندرعباس را نباید صرفاً به عملکرد یک جایگاه یا انتخاب رانندگان محدود کرد. این موضوع به مجموعه‌ای از عوامل مرتبط با ظرفیت خدمات‌رسانی، نحوه توزیع مراجعه‌کنندگان، امکانات موجود و شیوه مدیریت صف‌ها وابسته است. در چنین شرایطی همکاری شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، مسئولان استانی و سایر دستگاه‌های مرتبط برای بررسی وضعیت موجود و تدوین راهکارهای عملیاتی اهمیت زیادی دارد. از یک سو جایگاه‌های سوخت باید بتوانند خدمات خود را با توجه به امکانات و ظرفیت موجود به شکل مؤثرتری ارائه کنند و از سوی دیگر برنامه‌ریزی کلان برای توزیع متعادل تقاضا میان مراکز مختلف ضروری است.همچنین تصمیم‌گیری درباره تفکیک صف‌های کارت شخصی و کارت آزاد باید با توجه به شرایط هر جایگاه انجام شود. ممکن است اجرای این طرح در برخی مراکز امکان‌پذیر و مفید باشد اما در جایگاه‌هایی با تعداد محدود سکو و نازل راهکارهای دیگری نتیجه بهتری به همراه داشته باشند. آنچه اهمیت دارد پرهیز از تصمیم‌های مقطعی و توجه به پیامدهای هر اقدام است. هر طرحی که بدون بررسی دقیق ظرفیت‌ها اجرا شود ممکن است تنها شکل ظاهری صف‌ها را تغییر دهد بی‌آنکه از زمان انتظار رانندگان بکاهد.
شهروندان همچنان در انتظار راه‌حل
صف‌های طولانی بنزین صرف‌نظر از اینکه در کدام جایگاه شکل می‌گیرند هزینه‌ای پنهان به شهروندان تحمیل می‌کنند. هزینه‌ای که در قالب اتلاف وقت، افزایش خستگی رانندگان و اختلال احتمالی در رفت‌وآمد شهری خود را نشان می‌دهد. برای راننده‌ای که در طول روز چندین مأموریت کاری دارد حتی چند دقیقه تأخیر در سوخت‌گیری نیز می‌تواند برنامه روزانه‌اش را تحت تأثیر قرار دهد. حال اگر این انتظار به ده‌ها دقیقه یا بیشتر برسد اهمیت موضوع دوچندان خواهد شد. در چنین شرایطی طبیعی است که شهروندان از مسئولان انتظار داشته باشند برای ساماندهی وضعیت جایگاه‌های سوخت و کاهش صف‌ها راهکاری روشن و قابل اجرا ارائه کنند. جایگاه شهید عوض‌پور در سه‌راه آزادگان، به دلیل ارائه نکردن کارت آزاد به یکی از مقاصد دارندگان کارت شخصی تبدیل شده است اما شلوغی این جایگاه نشان می‌دهد که حتی مراکز برخوردار از شرایط متفاوت نیز در صورت افزایش تقاضا با مشکل ازدحام مواجه می‌شوند.
در عین حال شلوغ بودن سایر جایگاه‌ها و محدودیت ظرفیت بسیاری از آنها نیز نشان می‌دهد که تفکیک ساده صف‌ها نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخ‌گوی این مسئله باشد. از این رو ضروری است مسئولان مربوطه با بررسی کارشناسی وضعیت جایگاه‌های سوخت بندرعباس مجموعه‌ای از راهکارهای کوتاه‌مدت و بلندمدت را در دستور کار قرار دهند. راهکارهایی که ضمن استفاده بهینه از امکانات موجود، زمینه افزایش ظرفیت خدمات‌رسانی و توزیع متعادل‌تر خودروها را فراهم کند. در نهایت، مسئله اصلی این نیست که رانندگان برای سوخت‌گیری به کدام جایگاه مراجعه کنند یا در کدام صف بایستند؛ مسئله این است که چرا دریافت سوخت باید به تجربه‌ای زمان‌بر و فرسایشی برای شهروندان تبدیل شود. بندرعباس برای پایان دادن به صف‌های طولانی بنزین به تصمیمی اساسی، برنامه‌ای کارشناسی و اقداماتی هماهنگ نیاز دارد. تصمیمی که هم صف‌های بنزین آزاد را کوتاه‌تر کند و هم دارندگان کارت سوخت شخصی را از سردرگمی و انتظار طولانی برهاند. اکنون انتظار می‌رود مسئولان مرتبط، با بررسی دقیق شرایط موجود برای این معضل روزمره چاره‌ای عملی و پایدار بیندیشند.