دریانیوز//در دهههای اخیر، شهرها به کانون اصلی تحولات اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی جهان تبدیل شدهاند. همزمان، مخاطراتی همچون تغییرات اقلیمی، سیلابها، زلزله، آلودگی هوا، مهاجرت، رشد شتابان جمعیت و نابرابریهای اجتماعی، مدیریت شهری را با چالشهایی بیسابقه مواجه کرده است. این واقعیت، ضرورت بازنگری در شیوه اداره شهرها را بیش از گذشته آشکار ساخته است. تا چند سال پیش، موفقیت مدیریت شهری عمدتاً با سرعت بازسازی پس از بحران سنجیده میشد؛ اما امروز نگاه جهانی تغییر کرده است. اکنون پرسش اصلی این نیست که «پس از بحران چه باید کرد؟» بلکه این است که «چگونه شهری بسازیم که کمترین آسیب را از بحران ببیند؟» پاسخ این پرسش، در پیوند دو مفهوم کلیدی نهفته است: تابآوری شهری و توانمندسازی.
تابآوری شهری به معنای توانایی یک شهر برای حفظ عملکردهای اساسی، سازگاری با شرایط جدید و بازسازی مؤثر پس از بحران است. این مفهوم، تنها مقاومت در برابر مخاطرات نیست؛ بلکه ظرفیت یادگیری، اصلاح ساختارها و حرکت به سوی آیندهای بهتر را نیز در بر میگیرد. شهر تابآور از هر بحران، فرصتی برای بهبود میسازد.اما تجربه شهرهای موفق جهان نشان داده است که تابآوری بدون مشارکت مردم، پایدار نخواهد بود. زیرساختهای پیشرفته، تجهیزات مدرن و برنامههای مدیریتی زمانی اثربخش هستند که شهروندان نیز از دانش، مهارت، اعتماد و انگیزه کافی برای مشارکت برخوردار باشند.
در همین نقطه، مفهوم توانمندسازی اهمیت پیدا میکند.توانمندسازی یعنی ایجاد فرصت برای مشارکت واقعی شهروندان، گسترش عدالت اجتماعی، افزایش دسترسی به آموزش و منابع، تقویت سرمایه اجتماعی و ارتقای توان تصمیمگیری در سطوح مختلف جامعه. شهری که شهروندان آن احساس مسئولیت و تعلق داشته باشند، در برابر بحرانها نیز عملکردی منسجمتر و مؤثرتر خواهد داشت.امروزه بسیاری از سازمانهای بینالمللی، از جمله سازمان ملل متحد و برنامه اسکان بشر ملل متحد، بر این باورند که توسعه پایدار بدون مشارکت مردم و تقویت ظرفیتهای محلی تحقق نخواهد یافت. در چارچوب اهداف توسعه پایدار، بهویژه هدف یازدهم، بر ایجاد شهرهای فراگیر، ایمن، تابآور و پایدار تأکید شده است.
از سوی دیگر، سرمایه اجتماعی بهعنوان یکی از مهمترین داراییهای هر شهر شناخته میشود. اعتماد میان مردم و نهادهای شهری، همکاریهای داوطلبانه، احساس تعلق به جامعه و مشارکت در تصمیمگیریها، عواملی هستند که سرعت بازیابی شهر پس از بحران را افزایش داده و هزینههای اقتصادی و اجتماعی را کاهش میدهند. بنابراین، تفاوت اساسی میان تابآوری و توانمندسازی در زاویه نگاه آنهاست.
تابآوری بیشتر بر مدیریت پیامدهای بحران تمرکز دارد، در حالی که توانمندسازی بر کاهش ریشههای آسیبپذیری و افزایش ظرفیتهای انسانی و اجتماعی تأکید میکند. به همین دلیل، این دو مفهوم نه رقیب، بلکه مکمل یکدیگر هستند.تجربه شهرهای پیشرو جهان نیز نشان میدهد هرجا سرمایهگذاری بر آموزش شهروندان، حکمرانی مشارکتی، شفافیت، عدالت اجتماعی و تقویت سرمایه انسانی صورت گرفته است، میزان تابآوری شهری نیز افزایش یافته است. آینده مدیریت شهری، آینده مشارکت است؛ نه صرفاً مدیریت از بالا به پایین.
در نهایت باید پذیرفت که توسعه پایدار، تنها با ساخت خیابانهای عریضتر، ساختمانهای مقاومتر یا فناوریهای پیشرفتهتر محقق نمیشود. آنچه آینده شهرها را تضمین میکند، وجود شهروندانی آگاه، مسئولیتپذیر و توانمند است که بتوانند در کنار مدیران شهری، آیندهای ایمنتر، عادلانهتر و پایدارتر بسازند.
تابآوری، شهر را از بحران عبور میدهد؛ اما توانمندسازی، شهری میسازد که آمادگی بیشتری برای رویارویی با بحرانهای آینده دارد. از همین رو، گذار از تابآوری به توانمندسازی را میتوان یکی از مهمترین الزامات حکمرانی شهری در قرن بیستویکم دانست؛ گذاری که مسیر دستیابی به توسعه پایدار را هموار میکند و سرمایه انسانی را در کانون برنامهریزی شهری قرار میدهد.